Polityka o książkach

Gościnią Justyny Sobolewskiej w wideokaście „Polityka o książkach” jest Urszula Zajączkowska, botaniczka, poetka, artystka wizualna, autorka głośnej, poszerzonej właśnie o nowe teksty książki „Patyki i badyle” (nominowanej w 2019 r. do Paszportów POLITYKI). W naszej rozmowie nauka spotyka się ze sztuką, a botaniczna precyzja z poetycką wrażliwością.

Urszula Zajączkowska zaprasza do czułego i bliskiego bycia ze światem. Przypomina, że nie musimy szukać sztucznego dystansu, bo po prostu „jesteśmy przyrodą”. To opowieść o sztuce zwalniania, odnajdywaniu ciepła i zachwytu w małych niedoskonałościach oraz o dobroczynnej obecności w otaczającym nas świecie.

Staramy się stworzyć przestrzeń pełną spokoju, dyskutując o potrzebie odpuszczenia presji sukcesu, akceptacji przemijania oraz terapeutycznym wymiarze znikania w patrzeniu i czytaniu. W rozmowie sięgamy po bogaty kanon lektur i inspiracji: od przełomowej poezji Walta Whitmana, Bashō i sztuki haiku, przez Wisławę Szymborską, Kornela Filipowicza, Annę Świrszczyńską i Jacka Dehnela, aż po poruszający photobook Rafała Siderskiego („Wyjedź zostań”), eseje Margaret Atwood czy dziecięce fascynacje twórczością Isaaca Bashevisa Singera i Adama Wajraka.

W odcinku znajdziecie autorskie rekomendacje i odpowiedź na pytanie o to, co czytać, żeby znaleźć spokój umysłu i pogłębić kontakt z naturą. To refleksyjna rozmowa o ekologii, biologii, redukcji nadmiaru słów i budowaniu prawdziwej uważności w codziennym życiu.

Dowiesz się z tego odcinka:
1. Jak uważne patrzenie na drzewa i rośliny pomaga odnaleźć spokój umysłu i odpuścić codzienny pośpiech?
2. W jaki sposób lapidarna poezja (haiku), oszczędne słowo i obcowanie z naturą stają się czułym oparciem w trudnych momentach?
3. Jakie lektury – od Walta Whitmana i Szymborskiej po nieoczywiste photobooki – inspirują do budowania wrażliwości na otaczający nas mikrokosmos?

Oś czasu:
00:00 – Najciekawsze fragmenty
03:45 – „Patyki i badyle”: jesteśmy przyrodą
14:52 – Czytanie bez pośpiechu i spowolnienie
20:20 – Nature writing: nowa optyka patrzenia na świat
38:00 – Spacer jako medytacja i pisanie w ruchu
43:57 – Od haiku po klasyków: książki i inspiracje
1:07:58 – Literatura na trudne momenty

Książki wspomniane w rozmowie:
Urszula Zajączkowska, Patyki i badyle
Krzysztof Kieślowski, rozmowy / autobiografia
Telmo Pievani, Imperfection (Niedoskonałość)
Walt Whitman, Źdźbła trawy (przeł. Andrzej Szuba)
Władysław Strzemiński, Teoria widzenia
Vladimir Nabokov, Pnin (przeł. Anna Kołyszko)
Rafał Siderski, Wyjedź zostań
Kornel Filipowicz, opowiadania i proza przyrodnicza
W.G. Sebald, proza
Ilustrowany przewodnik o chmurach (fizyka i malarstwo)
Agata Romaniuk, Na nogach
Urszula Zajączkowska, Szczur i drzewo (libretto)
Wiktor Osiatyński, publikacje i poradniki
Krystyna Miłobędzka, wiersze
Anna Świrszczyńska, wiersze
Matsuo Bashō, Haiku
Isaac Bashevis Singer, opowiadania
Adam Wajrak, książki przyrodnicze dla dzieci
Wisława Szymborska, poezja
Margaret Atwood, Wiersze przychodzą późno (przeł. Jerzy Jarniewicz)
Lukrecjusz, O naturze rzeczy (De rerum natura)
Ilya Prigogine, Isabelle Stengers, Z chaosu ku porządkowi (przeł. Katarzyna Lipszyc)

---

Dowiedz się więcej na polityka.pl https://www.polityka.pl/

Obserwuj nas w mediach społecznościowych:
Facebook https://www.facebook.com/TygodnikPolityka
Instagram https://www.instagram.com/tygodnikpolityka/
X https://x.com/Polityka_pl

Gościnią Justyny Sobolewskiej w wideokaście „Polityka o książkach” jest Zyta Rudzka, laureatka najważniejszego wyróżnienia literackiego, jakim jest Nagroda Literacka Nike, za głośną powieść „Ten się śmieje, kto ma zęby”. Wywiad daje rzadką okazję, by zajrzeć za kulisy twórczości autorki, zdaniem której literatura nie znosi ugrzecznienia i cenzury. Pisarka, znana także z „Tylko durnie żyją do końca”, odkrywa swój unikalny warsztat pisarski, tłumaczy, jak pisać powieść wbrew schematom. Zdradza, czym jest rwana fraza, jak budować bezwzględny monolog wewnętrzny, a także jak pisać dialogi w książce, by brzmiały jak wystrzały z karabinu.
Rozmówczynie konfrontują się z problemem, jakim bywa współczesna krytyka literacka, często pogardzająca sferą czystych emocji i biedy. Rudzka opowiada o swojej relacji z literaturą: dlaczego odrzuca narzucony kanon lektur, jak wczesne czytanie dzieciom ukształtowało jej intymny kontakt ze słowem oraz jak ocenia współczesne tłumaczenia książek. Wskazuje też swojego jedynego mistrza – Tadeusza Różewicza – i jego przełomową sztukę „Kartoteka”. Przypomina także dzieła Amosa Oza.
W odcinku znajdziecie autorskie rekomendacje i odpowiedź na pytanie, co czytać – nie tylko komercyjne bestsellery, lecz także bezkompromisowe i wartościowe pozycje, które stawiają na bezwzględną wolność twórczą. To rozmowa o starości, biologii, odrzuceniu poprawności i o rozkoszy skreślania zbędnych słów.

Dowiesz się z tego odcinka:
1. Dlaczego usuwanie przymiotników i skracanie tekstu to największa rozkosz pisarska Zyty Rudzkiej?
2. W jaki sposób motyw heroicznej starości i biologizmu stał się osią jej nagradzanych powieści?
3. Z jakiego powodu pisarka stanowczo sprzeciwia się „higienizacji” i cenzurowaniu współczesnej sztuki?

Gościem Justyny Sobolewskiej w wideokaście „Polityka o książkach” jest Remigiusz Mróz, autor popularnych thrillerów, którego serie literackie i m.in. kultowy komisarz Forst regularnie okupują listy sprzedaży. Pisarz, wierny widz audycji, otwiera przed odbiorcami swój prywatny księgozbiór i zdradza unikalny warsztat pisarski. Dowiecie się, skąd wzięła się jego dziecięca abibliofilia i jak wczesne lektury, takie jak „Dzieci z Bullerbyn” czy „Detektyw Blomkvist”, otworzyły mu wrota do świata literackiego.
To także podróż przez literackie fascynacje. Co czytać, gdy szuka się mistrzowskiej narracji? Autor analizuje, jak tworzy Stephen King, mówi, dlaczego arcydziełem stylu jest dla niego Wiesław Myśliwski i jego „Traktat o łuskaniu fasoli”, a powieść „Na południe od Brazos” Larry’ego McMurtry’ego uważa za jedną z najlepszych pozycji literackich. W rozmowie wraca też kosmiczny kanon: Stanisław Lem i „Solaris”, fenomen trylogii Stiega Larssona „Millenium” oraz świeże spojrzenie na klasykę, w tym powieść „Percival” Everetta Jamesa.

Ważną częścią odcinka jest dyskusja o współczesnym rynku książki: jak pracują polscy pisarze, jak powstają bestsellery i czy warto się zastanawiać, jak pisać książki w dobie rozwoju nowych technologii. Mróz zabiera głos w tej debacie: czy sztuczna inteligencja to szansa czy zagrożenie dla kultury? Zdradza też nieco kulisy procesu twórczego i tłumaczy, dlaczego jego zdaniem pisanie książki z AI to etyczne nadużycie niszczące autentyczność literatury.

Dowiesz się z tego odcinka:
1. Jak rytuał wieczornego czytania z dzieciństwa zamienił się w nawyk pisania tysięcy stron rocznie?
2. Dlaczego powieść „Dallas ’63” Stephena Kinga i proza Myśliwskiego ukształtowały język współczesnego kryminału?
3. Z jakiego powodu Remigiusz Mróz uważa generatory tekstu AI za zagrożenie dla literatury?

Lista książek, które przyniósł Remigiusz Mróz:
• Wiesław Myśliwski, Traktat o łuskaniu fasoli, Znak
• Larry McMurtry, Na południe od Brazos, przeł. Michał Kłobukowski, Vesper
• Percival Everett, James, przeł. Kaja Gucio, Marginesy
• Barbara Kingsolver, Demon Copperhead, przeł. Kaja Gucio, Filia
• Stieg Larsson, Millenium, przeł. Beata Walczak, Czarna Owca
• Stephen King, Dallas 63, przeł. Tomasz Wilusz, Prószyński i Ska
• Stanisław Lem, Solaris
• Carlo Gozzi, Najpiękniejsze baśnie
• Astrid Lindgren, Dzieci z Bullerbyn, przeł. Irena Szuch-Wyszomirska
• Astrid Lindgren, Detektyw Blomkvist żyje niebezpiecznie, przeł. Maria Olszańska
• Alfred Szklarski, Tomek w krainie kangurów
• Różni autorzy, Nowe przygody trzech detektywów

Gościnią Justyny Sobolewskiej w wideokaście „Polityka o książkach” jest Agnieszka Przepiórska, jedna z najciekawszych polskich aktorek, która wygłasza niezwykłe monodramy i przywraca pamięć o losach zapomnianych bohaterek. W rozmowie przekonuje, jak ważna dla zrozumienia naszej tożsamości jest herstoria oraz nieopowiedziana dotąd historia kobiet.
Wracamy na wstępie do rodzinnego domu i wspominamy lektury z dzieciństwa, jest wśród nich „Byczek Fernando”, opowieść o odwadze bycia sobą poza społeczną presją. Analizujemy, jak książki dla dzieci kształtują empatię, i dowiadujemy się, jak wygląda wymagające aktorstwo w Polsce, gdy ciało staje się medium dla dawnych biografii niczym metaforyczny Dybuk. Przepiórska opowiada o pracy nad skrajnymi rolami, jak postać ocalonej z piekła (rzeź Woli), artystki, naukowczyni, reporterki, kobiety, które zapisały się w polskiej historii (Hanna Krall, Simona Kossak, Zuzanna Ginczanka, Anna Walentynowicz).
To nie tylko refleksja o teatrze, ale też gęsta od kontekstów rozmowa o książkach. W odcinku m.in.: Miron Białoszewski, klasyczne dzieła Dostojewskiego i Czechowa oraz solidne książkowe polecajki! Dowiecie się, co warto czytać, gdy w kręgu zainteresowań znajdują się poruszające książki biograficzne i bezkompromisowe książki historyczne. Jak w tym wszystkim odnajdują się współcześni polscy aktorzy i dlaczego żywe spotkanie z widzem w małym miasteczku bywa ważniejsze niż wielka scena?

Dowiesz się z tego odcinka:
1. Jak dzieciństwo spędzone w wiejskim ośrodku zdrowia ukształtowało warsztat aktorski Agnieszki Przepiórskiej?
2. W jaki sposób monodramy biograficzne wydobywają z cienia wybitne, zapomniane postacie kobiece?
3. Dlaczego granie spektaklu w plenerze pośród końskich odchodów okazało się najważniejszym egzaminem z teatru?

Justyna Sobolewska w kolejnym odcinku wideokastu „Polityka o książkach” rozmawia z reżyserem Michałem Zadarą. Nasz gość proponuje zupełnie nowe odczytanie dzieł, z którymi kojarzą się szkolne lektury. Zadara (Teatr Polski we Wrocławiu) zasłynął bezkompromisowym, legendarnym wystawieniem „Dziadów” Adama Mickiewicza w całości i bez żadnych skrótów. Udowadnia, że romantyzm w Polsce to żywioł wciąż nieodkryty. Przed nami Narodowe Czytanie 2026 – proponujemy podejść do tematu bez szkolnej rutyny, dekonstruując to, czym są polskie mity i nasza tożsamość narodowa. Ta rozmowa to przewodnik po tym, co warto czytać i jak czytać klasykę literatury, by dostrzec w niej to, co naprawdę żywe.

W tym literaturoznawczym śledztwie naszym drogowskazem staje się wybitna badaczka Maria Janion i jej kategoria „dziwności” kanonu. Przyglądamy się miejscom, o których rzadko słyszy się na lekcjach polskiego. Wędrujemy przez petersburski „Ustęp” z III części „Dziadów”, gdzie Aleksander Puszkin i Adam Mickiewicz stoją ramię w ramię, połączeni głęboką przyjaźnią romantyczną. Z kolei Juliusz Słowacki i jego „Kordian” oraz mroczny, pomijany dramat „Ksiądz Marek” rzucają nas w krwawy i skomplikowany chaos historyczny, jakim była konfederacja barska. Rozmawiamy o mistycznym i kontrowersyjnym wpływie, jaki wywarł na otoczenie Andrzej Towiański, oraz o Judycie, żydowskiej bohaterce przechodzącej przez religijną schizofrenię, która staje się bolesną metaforą uciemiężonej Polski.

Reinterpretacja Zadary nie oszczędza również rzekomo lekkich komedii. W takich tekstach jak „Zemsta” Aleksandra Fredry czy „Mąż i żona” nasz gość dostrzega głęboki, egzystencjalny nihilizm oraz wszechobecny motyw, jakim jest samotność. Ta refleksja odsyła do koncepcji „dzieła otwartego”, którą sformułował Umberto Eco: teorii o dziełach, które nie są zamkniętymi monumentami, lecz generatywnymi strukturami, aktualizującymi się w nowych kontekstach historycznych. Przechodząc przez kolejne światy, schodzimy w zapomniane warstwy polskiej pamięci narodowej, dotykając wielojęzyczności, historii języka jidysz oraz unikalnych ksiąg pamięci („Sefer Jadów”), przez które wraca bogata kultura żydowska dawnych mazowieckich sztetli.

Spotkanie to jest także fascynującym zapisem formowania się czytelniczej tożsamości. Pojawia się tu Thomas Mann i jego „Tonio Kröger” jako przejmujące studium rozdarcia artysty zawieszonego między dwiema kulturami. Słuchamy o sile głośnego czytania i dziecięcej wyobraźni, na którą wpłynął J.R.R. Tolkien i jego monumentalny „Władca Pierścieni” – dzieło, którego całą fabułę Zadara potrafił streścić koledze podczas jednego spaceru. Wątek ten dopełnia C.S. Lewis z apokaliptyczną wizją Narnii w „Ostatniej bitwie”, odzwierciedlającą mroczne lęki epoki zimnej wojny. Całość zamyka spojrzenie na poetycką i metaforyczną siłę, jaką kryją wczesne pisma filozoficzne, których autorem był młody Karl Marx – dowód na to, że prawdziwa lektura klasyki wymaga odrzucenia uprzedzeń i czytania słowo po słowie.

Czego dowiesz się z tego odcinka?
1. Jak wyglądało legendarne, 16-godzinne wystawienie „Dziadów” we Wrocławiu i dlaczego słynna „Wielka Improwizacja” stanowi zaledwie 3% całego dramatu?
2. Dlaczego w IV części „Dziadów” zombie w kobiecej sukni przez trzy godziny dyskutuje o miłości z księdzem pustelnikiem posiadającym dwójkę dzieci?
3. Jak wiedeński dialekt przejął słownictwo z języka jidysz i co łączy polskie słowo „bajzel” z językiem hebrajskim?

Książki, o których mówimy:
„Dziady”, Adam Mickiewicz
„Odprawa posłów greckich”, Jan Kochanowski
„Książka o Bobie Marleyu”, Marlon James
„Complete Poems of Keats and Shelley”, John Keats i Percy Bysshe Shelley
„Kordian”, Juliusz Słowacki
„Ksiądz Marek”, Juliusz Słowacki
„Sen srebrny Salomei”, Juliusz Słowacki
„Dzieło otwarte”, Umberto Eco
„Zemsta”, Aleksander Fredro
„Mąż i żona”, Aleksander Fredro
„Patterns of Intentions”, Michael Baxandall
„Romantyzm i egzystencja”, Maria Janion
„Żyjąc stracimy życie”, Maria Janion
„Transgresje” pod redakcją Marii Janion
„Micky de West Held” (komiks niemiecki)
„Ostatnia bitwa”, C.S. Lewis
„Władca Pierścieni”, J.R.R. Tolkien
„Akademia pana Kleksa”, Jan Brzechwa
„Ania z Zielonego Wzgórza”, Lucy Maud Montgomery
„Tonio Kröger”, Thomas Mann
„Buddenbrookowie”, Thomas Mann
„Józef i jego bracia”, Thomas Mann
„Sefer Jadów” (Księga Jadowa), praca zbiorowa
„Kapitał”, Karl Marx

Oś czasu:
00:00:00 - Najciekawsze fragmenty
00:01:20 - Jak odkryć „Dziady” na nowo?
00:17:20 - 3% patriotyzmu
00:22:10 - Samotność w trzech językach
00:26:13 - Słowacki i pęknięta tożsamość
00:36:15 - Fredro: nihilizm zamiast śmiechu
00:54:22 - Thomas Mann i „zagubiony burżuj”