Polityka o książkach

Gościnią Justyny Sobolewskiej w wideokaście „Polityka o książkach” jest Agnieszka Przepiórska, jedna z najciekawszych polskich aktorek, która wygłasza niezwykłe monodramy i przywraca pamięć o losach zapomnianych bohaterek. W rozmowie przekonuje, jak ważna dla zrozumienia naszej tożsamości jest herstoria oraz nieopowiedziana dotąd historia kobiet.
Wracamy na wstępie do rodzinnego domu i wspominamy lektury z dzieciństwa, jest wśród nich „Byczek Fernando”, opowieść o odwadze bycia sobą poza społeczną presją. Analizujemy, jak książki dla dzieci kształtują empatię, i dowiadujemy się, jak wygląda wymagające aktorstwo w Polsce, gdy ciało staje się medium dla dawnych biografii niczym metaforyczny Dybuk. Przepiórska opowiada o pracy nad skrajnymi rolami, jak postać ocalonej z piekła (rzeź Woli), artystki, naukowczyni, reporterki, kobiety, które zapisały się w polskiej historii (Hanna Krall, Simona Kossak, Zuzanna Ginczanka, Anna Walentynowicz).
To nie tylko refleksja o teatrze, ale też gęsta od kontekstów rozmowa o książkach. W odcinku m.in.: Miron Białoszewski, klasyczne dzieła Dostojewskiego i Czechowa oraz solidne książkowe polecajki! Dowiecie się, co warto czytać, gdy w kręgu zainteresowań znajdują się poruszające książki biograficzne i bezkompromisowe książki historyczne. Jak w tym wszystkim odnajdują się współcześni polscy aktorzy i dlaczego żywe spotkanie z widzem w małym miasteczku bywa ważniejsze niż wielka scena?

Dowiesz się z tego odcinka:
1. Jak dzieciństwo spędzone w wiejskim ośrodku zdrowia ukształtowało warsztat aktorski Agnieszki Przepiórskiej?
2. W jaki sposób monodramy biograficzne wydobywają z cienia wybitne, zapomniane postacie kobiece?
3. Dlaczego granie spektaklu w plenerze pośród końskich odchodów okazało się najważniejszym egzaminem z teatru?

Justyna Sobolewska w kolejnym odcinku wideokastu „Polityka o książkach” rozmawia z reżyserem Michałem Zadarą. Nasz gość proponuje zupełnie nowe odczytanie dzieł, z którymi kojarzą się szkolne lektury. Zadara (Teatr Polski we Wrocławiu) zasłynął bezkompromisowym, legendarnym wystawieniem „Dziadów” Adama Mickiewicza w całości i bez żadnych skrótów. Udowadnia, że romantyzm w Polsce to żywioł wciąż nieodkryty. Przed nami Narodowe Czytanie 2026 – proponujemy podejść do tematu bez szkolnej rutyny, dekonstruując to, czym są polskie mity i nasza tożsamość narodowa. Ta rozmowa to przewodnik po tym, co warto czytać i jak czytać klasykę literatury, by dostrzec w niej to, co naprawdę żywe.

W tym literaturoznawczym śledztwie naszym drogowskazem staje się wybitna badaczka Maria Janion i jej kategoria „dziwności” kanonu. Przyglądamy się miejscom, o których rzadko słyszy się na lekcjach polskiego. Wędrujemy przez petersburski „Ustęp” z III części „Dziadów”, gdzie Aleksander Puszkin i Adam Mickiewicz stoją ramię w ramię, połączeni głęboką przyjaźnią romantyczną. Z kolei Juliusz Słowacki i jego „Kordian” oraz mroczny, pomijany dramat „Ksiądz Marek” rzucają nas w krwawy i skomplikowany chaos historyczny, jakim była konfederacja barska. Rozmawiamy o mistycznym i kontrowersyjnym wpływie, jaki wywarł na otoczenie Andrzej Towiański, oraz o Judycie, żydowskiej bohaterce przechodzącej przez religijną schizofrenię, która staje się bolesną metaforą uciemiężonej Polski.

Reinterpretacja Zadary nie oszczędza również rzekomo lekkich komedii. W takich tekstach jak „Zemsta” Aleksandra Fredry czy „Mąż i żona” nasz gość dostrzega głęboki, egzystencjalny nihilizm oraz wszechobecny motyw, jakim jest samotność. Ta refleksja odsyła do koncepcji „dzieła otwartego”, którą sformułował Umberto Eco: teorii o dziełach, które nie są zamkniętymi monumentami, lecz generatywnymi strukturami, aktualizującymi się w nowych kontekstach historycznych. Przechodząc przez kolejne światy, schodzimy w zapomniane warstwy polskiej pamięci narodowej, dotykając wielojęzyczności, historii języka jidysz oraz unikalnych ksiąg pamięci („Sefer Jadów”), przez które wraca bogata kultura żydowska dawnych mazowieckich sztetli.

Spotkanie to jest także fascynującym zapisem formowania się czytelniczej tożsamości. Pojawia się tu Thomas Mann i jego „Tonio Kröger” jako przejmujące studium rozdarcia artysty zawieszonego między dwiema kulturami. Słuchamy o sile głośnego czytania i dziecięcej wyobraźni, na którą wpłynął J.R.R. Tolkien i jego monumentalny „Władca Pierścieni” – dzieło, którego całą fabułę Zadara potrafił streścić koledze podczas jednego spaceru. Wątek ten dopełnia C.S. Lewis z apokaliptyczną wizją Narnii w „Ostatniej bitwie”, odzwierciedlającą mroczne lęki epoki zimnej wojny. Całość zamyka spojrzenie na poetycką i metaforyczną siłę, jaką kryją wczesne pisma filozoficzne, których autorem był młody Karl Marx – dowód na to, że prawdziwa lektura klasyki wymaga odrzucenia uprzedzeń i czytania słowo po słowie.

Czego dowiesz się z tego odcinka?
1. Jak wyglądało legendarne, 16-godzinne wystawienie „Dziadów” we Wrocławiu i dlaczego słynna „Wielka Improwizacja” stanowi zaledwie 3% całego dramatu?
2. Dlaczego w IV części „Dziadów” zombie w kobiecej sukni przez trzy godziny dyskutuje o miłości z księdzem pustelnikiem posiadającym dwójkę dzieci?
3. Jak wiedeński dialekt przejął słownictwo z języka jidysz i co łączy polskie słowo „bajzel” z językiem hebrajskim?

Książki, o których mówimy:
„Dziady”, Adam Mickiewicz
„Odprawa posłów greckich”, Jan Kochanowski
„Książka o Bobie Marleyu”, Marlon James
„Complete Poems of Keats and Shelley”, John Keats i Percy Bysshe Shelley
„Kordian”, Juliusz Słowacki
„Ksiądz Marek”, Juliusz Słowacki
„Sen srebrny Salomei”, Juliusz Słowacki
„Dzieło otwarte”, Umberto Eco
„Zemsta”, Aleksander Fredro
„Mąż i żona”, Aleksander Fredro
„Patterns of Intentions”, Michael Baxandall
„Romantyzm i egzystencja”, Maria Janion
„Żyjąc stracimy życie”, Maria Janion
„Transgresje” pod redakcją Marii Janion
„Micky de West Held” (komiks niemiecki)
„Ostatnia bitwa”, C.S. Lewis
„Władca Pierścieni”, J.R.R. Tolkien
„Akademia pana Kleksa”, Jan Brzechwa
„Ania z Zielonego Wzgórza”, Lucy Maud Montgomery
„Tonio Kröger”, Thomas Mann
„Buddenbrookowie”, Thomas Mann
„Józef i jego bracia”, Thomas Mann
„Sefer Jadów” (Księga Jadowa), praca zbiorowa
„Kapitał”, Karl Marx

Oś czasu:
00:00:00 - Najciekawsze fragmenty
00:01:20 - Jak odkryć „Dziady” na nowo?
00:17:20 - 3% patriotyzmu
00:22:10 - Samotność w trzech językach
00:26:13 - Słowacki i pęknięta tożsamość
00:36:15 - Fredro: nihilizm zamiast śmiechu
00:54:22 - Thomas Mann i „zagubiony burżuj”

Dziś gościem Justyny Sobolewskiej w wideokaście „Polityka o książkach” jest Michał Sufin. Szef i założyciel miejsca znanego jako Klub Komediowy, współtwórca grupy Klancyk oraz twórca Szkoły Impro, w tej pełnej erudycji i dowcipu rozmowie udowadnia, że humor to nie tylko durnoty, ale poważna postawa metafizyczna. Jako „dozorca długów” niezależnej scenki warszawskiej otwiera przed nami swoją literacką graciarnię, podpowiadając, co czytać, które książki przetrwały próbę czasu i dlaczego nowości wydawnicze są dla improwizatorów paliwem do walki z melancholią treści.

Czy literatura może być horrorem na granicy schizofrenii? Michał Sufin, analizując swoje formacyjne lektury, przekonuje, że „Alicja w Krainie Czarów” w przekładzie Słonimskiego to książka kostyczna i groźna, która zaszczepiła w nim niepewność na granicy logiki. Z kolei „Mistrz i Małgorzata” to dla niego dowód, że nie istnieje podział na dobro i zło, czego najlepszym przykładem jest kot Behemot domagający się dowodu osobistego. W rozmowie wraca też klasyka literatury dziecięcej, jak Mikołajek, w którym nasz gość dostrzega dziś tragizm postaci ojca, bo przecież „komedia to tragedia plus czas”.

W świecie, w którym improwizacja teatralna łączy się z literaturą, mistrzem pozostaje Franciszek Fiszer, „pierwszy polski metafizyk” i podwójny bankrut. Choć nigdy nic nie napisał, to stał się żywą legendą Warszawy. Michał Sufin przywołuje gatunek, jakim jest felieton, wskazując na postać, którą był Janusz Głowacki. Jego teksty o reakcjach czytelników, którzy nic nie zrozumieli, ale się zgadzają, okazują się piorunująco aktualnym komentarzem do dzisiejszych mediów społecznościowych. To spotkanie to także hołd dla tradycji, którą budowali Jeremi Przybora oraz Kabaret Starszych Panów. Usłyszycie o surrealnych tekstach oraz o tym, jak Julian Tuwim i jego „Pegaz dęba” uczyły Polaków literackiej zabawy najwyższej próby.

Pojawia się też wątek mroczniejszy: groteska w literaturze rosyjskiej i bolesny egzystencjalizm. Gość wspomina, jak wielki wpływ wywarł na niego Jerofiejew i jego „Moskwa-Pietuszki”, pijacka, tragiczna podróż przez kraj pod jarzmem tyranów. Dowiecie się, dlaczego angielski humor i „chłodny, intelektualny styl” takich autorów jak Edward St Aubyn to odtrutka na agresję świata. Michał Sufin, łącząc światy, w których mieści się zarówno teatr absurdu, jak i współczesny stand up, pokazuje, że każdy żart to niszczenie starego porządku dla czystej przyjemności tworzenia nowego.

Czego dowiesz się z odcinka?
1. Dlaczego improwizatorzy powinni unikać czytania książek do końca przed występem? O „faulu” wszechwiedzącego narratora.
2. Jak Franciszek Fiszer przepił dwa majątki i stał się najważniejszą postacią polskiego absurdu, choć nie zapisał ani jednej strony.
3. Czy angielski humor może pomóc przetrwać traumę? O cynizmie jako tarczy w prozie.

Książki, o których rozmawiamy:
„Alicja w Krainie Czarów”, Lewis Carroll
„Wakacje Mikołajka”, René Goscinny i Jean-Jacques Sempé
„Mistrz i Małgorzata”, Michaił Bułhakow
„Paragraf 22”, Joseph Heller
„W oparach absurdu”, Julian Tuwim i Antoni Słonimski
„Cicer cum caule, czyli groch z kapustą”, Julian Tuwim
„Pegaz dęba”, Julian Tuwim
„Sprawa Polska”, Stanisław Barańczak
„Na rogu świata i nieskończoności” (wspomnienia o Franciszku Fiserze)
„Przygody dobrego wojaka Szwejka”, Jaroslav Hašek
„Moskwa-Pietuszki”, Wieniedikt Jerofiejew
„Skansen”, Siergiej Dowłatow
„Walizka”, Siergiej Dowłatow
„Pragnę wolności”, Siergiej Dowłatow
„Burzliwe życie Lejorka Rojtszwańca”, Ilja Erenburg
„Martwe dusze”, Mikołaj Gogol
„Ożenek”, Mikołaj Gogol
„Nos”, Mikołaj Gogol
„Jak być kochanym”, Janusz Głowacki
„Silva Rerum”, Ludwik Gryzewski
„Generał w bibliotece”, Janusz Dobosz
„Zapiski przy goleniu”, Stanisław Dygat
„Poeta zamordowany”, Guillaume Apollinaire
„Piórko”, Henri Michaux
„Gdzie indziej”, Henri Michaux
„Trzeci policjant”, Flann O’Brien
„Przeznaczenie ma imię Klotylda”, Giovanni Guareschi
„Don Camillo”, Giovanni Guareschi
„Profesor Tutka”, Jerzy Szaniawski
„Ziele na kraterze”, Melchior Wańkowicz
„Gwiezdna wieża Eiffla”, Blaise Cendrars
„100 000 miliardów wierszy”, Raymond Queneau
„Zazi w metrze”, Raymond Queneau
„Ćwiczenia stylistyczne”, Raymond Queneau
„Patrick Melrose”, Edward St Aubyn
„Lincoln w Bardo”, George Saunders
„Damon Copperhead”, Barbara Kingsolver
„Klub Pickwicka”, Charles Dickens
„David Copperfield”, Charles Dickens
„Imperium Bólu”, Patrick Radden Keefe
„Tristram Shandy”, Laurence Sterne
„Don Kichot”, Miguel de Cervantes

Oś czasu:
00:00:00 - Najciekawsze fragmenty
00:01:07 - Wstęp: dozorca długów
00:08:55 - Książki dziecięce i fundamenty
00:20:30 - Polska tradycja i anegdota
00:27:52 - Groteska rosyjska
00:33:47 - Felietony i eseje o książkach
00:43:50 - „Cienkie” powiastki i awangarda
00:51:07 - Jeremi Przybora
00:56:42 - Wojna i humanizm
01:01:35 - Wydawnictwo Lokator
01:04:28 - „Grube” powieści współczesne
01:13:17 - Finał: sztuka palenia żartu

Justyna Sobolewska w urodzinowym (dla niej!) odcinku wideokastu „Polityka o książkach” gości Piotra Pazińskiego, eseistę, pisarza, laureata Paszportu POLITYKI. W gęstej od anegdot rozmowie wyruszamy w podróż przez materialne nośniki pamięci, przekonując, że wehikuł wyobraźni i fizyczna książka wygrywają z cyfryzacją. Wspominamy również dzieła, które współtworzą fundamenty kultury: to rzecz jasna Homer i „Odyseja” w klasycznym przekładzie (kultowa „Odyseja” Parandowskiego) i jej kinowa ekranizacja, czyli „Odyseja” Nolana.

Badamy też mroczne, wojenne tło klasycznych baśni: sprawdzamy, co kryją klasyki literatury, jak Edmund Niziurski parodiował nowomowę PRL oraz jak „Akademia Pana Kleksa” antycypowała rozwój technologii. Paziński prezentuje niezwykłe archiwa przedwojennej Warszawy: od almanachów uzdrowisk po książki telefoniczne, które wyznaczyły oś jego twórczości.

W rozmowie wracają też najważniejsze książki dla niego i takie książki, które warto przeczytać, by lepiej zrozumieć dzisiejszy świat. Dowiecie się, skąd bierze się epos i bajki robotów, jak nostalgia kształtuje dzieła takie jak „Lato muminków” i „Tatuś muminka i morze” oraz dlaczego Piotr Paziński zwiedza w Polsce latarnie morskie.

Nie brakuje też wielkich nazwisk i wątków o zbieractwie, które opisuje Marcin Wicha w książce „Rzeczy, których nie wyrzuciłem”. W finale: Bruno Schulz i „Sklepy cynamonowe”, monumentalny „Ulisses” i James Joyce, „Mistrz i Małgorzata” oraz podróżnicza klasyka, czyli „Podróż do wnętrza ziemi” i „20000 mil podmorskiej żeglugi”. Poznajcie nasze ulubione książki i niezwykłe historie, które tworzą świat literacki!

Dowiesz się z tego odcinka:
1. Dlaczego fizyczny egzemplarz książki ma unikalną wartość emocjonalną i materialną?
2. Jak okupacyjna trauma wpłynęła na twórczość Jana Brzechwy i Stanisława Lema?
3. Co przedwojenna książka telefoniczna z lat 30. mówi o dawnej Warszawie i jej mieszkańcach?

Gościem Justyny Sobolewskiej w wideokaście „Polityka o książkach” jest Agata Romaniuk, reporterka, pisarka i autorka bestsellerowej serii „Kocia Szajka”. W tej iskrzącej humorem rozmowie Agata otwiera swój prywatny rejestr lektur, by podpowiedzieć, co warto czytać, jakie nowości wydawnicze zabrać na urlop i dlaczego literatura to najlepszy „niciak z igiełkami” na życiowe kryzysy.

Czy w świecie cyfrowej ofensywy analogowy zeszyt w kratkę to jedyny sposób na ocalenie literackiej pamięci? Jak przeczytać 612 książek dla czystej przyjemności i co z tego wynika dla naszego dobrostanu? Agata Romaniuk, która „mentalnie urodziła się w XIX wieku”, przekonuje, że wielka, gęsta epika to najlepsza odtrutka na współczesne przebodźcowanie. W rozmowie brawurowo analizuje „Kaspra i Margit” Macieja Płazy, gdzie gwara poznańska (słynne „bimby”, „lufnięcia” i „buchanie się” w rzece) staje się żywym krwiobiegiem tekstu, a nie muzealną ramotą.

Dowiecie się, dlaczego saga „Stramer” Mikołaja Łozińskiego to gotowy materiał na światowy hit i nasz polski Netflix, zwłaszcza dzięki postaci ojca, który z Ameryki przywiózł pas, a w Tarnowie walczył z przesiadującymi w kawiarni gośćmi za pomocą piły do krzeseł. Rozmówczynie z humorem i czułością przyglądają się literackiej „łapczywości” – od politycznego wymiaru fryzur w „Amerykanie” Adichie po kompulsywne jedzenie tortów w debiucie Justyny Chryczyk „Girl Dinner”.

Pojawia się też fascynujący wątek „literatury chodzonej”. Agata, wpadając w dokumentacyjne „królicze nory”, opowiada o XVI-wiecznych krokomierzach lekarza Katarzyny Aragońskiej i o tym, dlaczego Miron Białoszewski na Lizbońskiej z każdym rokiem młodnieje. Usłyszycie o „żabkaizacji” Grochowa, który w balladach Pawła Sołtysa wciąż przemawia poprzez duchy, oraz o tym, dlaczego warto czytać Kornela Filipowicza, by pośmiertnie sprawić przyjemność Wisławie Szymborskiej. To spotkanie o literaturze, która karmi zmysły – od zapachu bitumicznej polewy asfaltowej po smak „lodzików Bambino” w prozie Adama Robińskiego.

Czego dowiesz się z odcinka?
1. Dlaczego poezji nigdy nie czyta się „do końca”? O mądrości Serhija Żadana i „ciężkiej” poezji noblistki Louise Glück.
2. Jak ukraść sandały pielgrzymowi w starożytnym Egipcie? O historii chodzenia, pielgrzymkach do Mekki i ucieczkach od mężów w XI wieku.
3. Co to znaczy „nieudane życie” w literaturze? O fenomenie powieści „Stoner” Johna Williamsa i literackich „powieściach na triceps”.

Oś czasu:
00:00 - Najciekawsze fragmenty
03:08 - Poezja, której nigdy nie czyta się „do końca”
05:19 - „Zmysłowa łapczywość” na wielką epikę: od bimb Macieja Płazy po politykę fryzur u Adichie
10:02 - Gospodinow, Wicha i Roth: literatura jako „niciak” na żałobę
12:58 - „Poufne” Mikołaja Grynberga i mikrohistorie rodzinne
15:00 - „Girl Dinner” i licytacja na najdziwniejsze książki
22:08 - „Królicze nory” dokumentacji i warsztat reporterki
25:48 - Saga „Stramer” jako polski Netflix i „powieści na biceps” Rebecki Makkai
29:30 - Paweł Sołtys, Miron Białoszewski i Zyta Rudzka: jak się włóczyć?
35:11 - Nowa książka o pielgrzymkach i ekstremalny marsz Herzoga
39:26 - John Williams i „Stoner”: fenomen powieści o „nieudanym życiu”
40:53 - Szczęśliwa Szymborska i „drugie życie” Kornela Filipowicza
46:40 - Literackie małżeństwa i mroczna strona Kanady (Gierak-Onoszko)
48:49 - Wakacyjne „powieści kłącza”: Adam Robiński i Roberto Bolaño