Radio Naukowe

Wiadomo, kto II wojnę światową przegrał: Niemcy i ich sojusznicy. Wiadomo też, kto wygrał: alianci. Jednak wygraną da się stopniować i w tym przypadku też widać, kto wygrał mniej, a kto bardziej. – Jedynym prawdziwym zwycięzcą II wojny światowej w pierwszej kolejności były Stany Zjednoczone. To była wojna, która zbudowała i potwierdziła potęgę Ameryki – wskazuje Norbert Bączyk, historyk znany wam świetnie z podcastu Wojenne Historie. No jak to, powiecie, a Wielka Brytania? – Wielka Brytania była pyrrusowym zwycięzcą. Tak naprawdę dla Wielkiej Brytanii II wojna światowa kończy się w dużej mierze porażką – mówi Norbert. Bo nie udało się zrealizować wielu brytyjskich planów strategicznych, a USA prześcignęły Brytyjczyków w wyścigu o tytuł światowego mocarstwa i przede wszystkim odebrały im monopol na władzę nad światowymi szlakami morskimi. Rocznicowo przygotowaliśmy dla was z Norbertem drugi wspólny odcinek, tym razem o zakończeniu II wojny światowej.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

W pierwszej połowie 1944 roku wydawało się, że koniec wojny jest jeszcze bardzo daleko. Niemcy kontrolowali większość Europy, konsekwentnie realizując marzenia Hitlera o niemieckim imperium kontynentalnym. Tymczasem rok później Niemcy bezwarunkowo skapitulowali. – Ta wojna w swoim ostatecznym wyładowaniu, w swojej dynamice końcowej, w ciągu 12 miesięcy zniszczyła niemieckie imperium w Europie. Więc po prostu czas wcześniej to było budowanie młota na Niemcy, a potem było uderzenie młota i samo uderzenie trwało krótko. Znacznie dłużej trwało zbudowanie młota niż jego uderzenie – obrazowo opisuje Norbert.

Co stanie się z Polską, zostało mniej więcej ustalone już w 1942 roku. Amerykanie i Brytyjczycy potrzebowali ZSRR do wielkiej koalicji antyhitlerowskiej, a Stalin zażądał własnej strefy wpływów i konkretnych ustępstw terytorialnych. Dostał je pod warunkiem, że kraje Europy Środkowo-Wschodniej będą wolne i niezależne, co obiecał – a jak potem było, wszyscy wiemy.

W odcinku posłuchacie też o tragicznych konsekwencjach wojny dla Rumunii i Węgier, o tym, jak Czechom udało się wyjść z wojny obronną ręką, jak Amerykanie zawalili kwestię chińską i jak Stalin i Churchill oszukiwali się wzajemnie w kwestii Berlina.

7 maja 1945 roku – bezwarunkowa kapitulacja III Rzeszy. Dlaczego do niej doszło, mimo oszałamiających sukcesów w pierwszym okresie wojny? Czy ta historia mogła potoczyć się inaczej? Takie pytania zadajemy w najnowszym odcinku Norbertowi Bączykowi, historykowi, publicyście znanemu szerokiej publiczności z podcastu Wojenne Historie. Taki oto „crossover” między popularnymi podcastami przygotowaliśmy dla Was na 300. odcinek RN!

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

Zdaniem Norberta Bączyka Niemcy nie miały szans na wygranie II wojny światowej ze względu na różnicę potencjałów. –  To nie jest kwestia szczęścia, to nie jest kwestia geniuszu, to jest kwestia brutalnej matematyki. Mówiąc wprost: Niemcy nie miały surowców, Niemcy nie miały wystarczająco dużo ludzi, aby wygrać wojnę o prymat nad światem, a nawet o prymat nad Europą – mówi.

Ale byli zdeterminowani i zmotywowani z powodów ideologicznych, a także dzięki niesłychanie sprawnie działającej maszynie propagandowej i charyzmie lidera. Dodatkowo początkowe sukcesy Wermachtu „całkowicie odcięły opozycję”. – Oni są zaczadzeni wizją swojego wodza i w systemie totalitarnym nie mogą mu się sprzeciwić, ale jednocześnie ta propaganda tak pierze inteligentnie ich mózgi, że w odróżnieniu od Związku Radzieckiego nie tylko strach, ale także i fascynacja ma tutaj olbrzymią rolę – podsumowuje Norbert Bączyk.

Interesujący jest stosunek dyktatora III Rzeszy do Stanów Zjednoczonych. On się nimi inspirował. Imponował mu sposób, w jaki Amerykanie zdobyli ogromne połacie ziemi i wyniszczyli mieszkających tam ludzi. Marzył o niemieckim kontynencie, niemieckiej Europie. – Indianie zostali wyrugowani ze swojej ziemi i strasznie się to Hitlerowi podobało – mówi historyk. 

W odcinku usłyszycie też, co robiła Wielka Brytania w czasie tzw. dziwnej wojny, kto zaprojektował świat, w którym teraz żyjemy, co tak naprawdę spowodowało klęskę Niemiec w zimowej wojnie z ZSRR, jakie wizje niósł niemiecki romantyzm i w jaki sposób na Brytyjczykach zemściła się ich strategia równowagi sił. Kto zna Wojenne Historie i czeka na hasło „wojna to system”, ten się również nie zawiedzie!

– Wbrew twierdzeniom, że to załoga doprowadziła do tej awarii, to nieprawda. To właściwie cechy tego reaktora doprowadziły do tego, że doszło do tej awarii – mówi w Radiu Naukowym dr hab. inż. Marek Rabiński, fizyk z Polskiego Towarzystwa Nukleonicznego, wielokrotnie odwiedzający czarnobylską strefę wykluczenia. – Zmodyfikowano konstrukcję, która na dobrą sprawę wszystkimi swoimi cechami miała służyć produkcji plutonu dla wojska – podkreśla.

W tym sensie można zaryzykować stwierdzenie, że to, co wydarzyło się w kwietniu 1986 roku w Czarnobylu, było wypadkiem, ale też konsekwencją licznych błędów zarówno w zakresie konstrukcji reaktora, przeszkolenia załogi, jak i braku przejrzystej komunikacji między kolejnymi zmianami.

W odcinku posłuchacie m.in.:
☢ że doszło do wybuchu, ale nie był to wybuch jądrowy,
☢ o śladach fałszowania dokumentacji,
☢ czym do dziś zajmują się pracownicy elektrowni (nieczynnej od 2000 roku),
☢ na czym polegała, dostępna do niedawna, wycieczka do wnętrza elektrowni w pakiecie "Basic Plus",
☢ że skala promieniowania w większości Strefy jest zaskakująco niska.

Polecamy!

PS. Na 300. odcinek szykujemy malutką niespodziankę. Bądźcie czujni!

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

***
Przycisk, o którym mówimy to słynny AZ-5. Po nagraniu poprosiłam o dokładniejsze wyjaśnienie jego mechanizmu (bo zatrzymaliśmy się na metaforze). Dr hab. Rabiński odpisał. "Przycisk powodował zrzut prętów awaryjnych, zawierających materiał pochłaniający neutrony, w ten sposób 'wygaszający' pracę reaktora. Na końcach tych prętów znajdowały się dodatkowe elementy wykonane z grafitu (moderatora, który powodował zwiększenie mocy reaktora). Dlatego początkowo nastąpiło zwiększenie mocy, a dopiero później jej obniżanie. Dokładniejsze wyjaśnienie niuansów tego zagadnienia wymagało by zbyt skomplikowanych wywodów."

Jeśli interesuja Was konkretne poziomy promieniowania w Strefie, w porównaniu z tym w centrum Warszawy zajrzyjcie do tego artykułu https://www.academia.edu/21052603/By%C5%82em_w_Czarnobylu_by%C5%82em_w_Fukuszimie_by%C5%82em_w_Hiroszimie_

Więcej o książce, o której wspomina gość:
https://licznikgeigera.pl/nasza-dluga-droga-do-kwietnia/

Obiecane linki: 
Chernobyl Forum / Forum Czarnobyla (Summary 2006 report) an stronie International Atomic Energy Agency (IAEA)
https://www.iaea.org/sites/default/files/chernobyl.pdf

Dane Światowej Organizacji Zdrowia
https://www.who.int/activities/mitigating-health-consequences-of-chernobyl/

Ocena skutków promieniowania po wypadku reaktora jądrowego w Czarnobylu UNSCEAR (United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation)
https://www.unscear.org/unscear/en/areas-of-work/chernobyl.html

Odcinki z archiwum o promieniowaniu:
Dlaczego promieniowanie jonizujące szkodzi? Fizyka tłumaczona „na Pudziana” | Darek Aksamit
Promieniotwórczość taka powszechna, taka demonizowana | prof. Renata Kierepko, prof. Jerzy Mietelski

Według najnowszego spisu powszechnego ponad 460 tysięcy osób używa na co dzień języka śląskiego. W ślōnskiej godce powstaje literatura, na śląski przekładane są książki, komiksy i filmy. – Uważam w tej chwili, że zdecydowanie możemy o niej mówić jako o języku – mówi prof. Jolanta Tambor, dyrektorka Szkoły Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, przewodnicząca Rady Języka Śląskiego.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

W lutym tego roku ustawa o uznaniu śląszczyzny za język regionalny została zawetowana (to już drugi raz, poprzednio wetował prezydent Andrzej Duda). W odcinku wgryzamy się w ten skomplikowany temat.

Jak relacjonuje prof. Tambor, przekonanie, że śląski to dialekt języka polskiego, pochodzi jeszcze z badań dialektologicznych prowadzonych w Polsce w latach 60. XX wieku. Ówcześni badacze nie mogli klasyfikować go jako języka regionalnego, bo taka kategoria wówczas nie istniała – pojęcie wprowadziła dopiero podpisana pod koniec lat 90. Europejska Karta Języków Mniejszościowych lub Regionalnych. – Granice między dialektem a językiem są płynne – wyjaśnia prof. Tambor. – Nakładają się tu na siebie kwestie rozwoju samego języka, kwestie zmiany podejścia językoznawców, zmiany podejścia naukowego do tego zjawiska i kwestie społeczno-polityczne – dodaje.

Przeciwnicy uznania śląskiego za język regionalny powołują się m. in. na opinię Rady Języka Polskiego z 2011 roku, w której uznano, że to dialekt języka polskiego. Zwolennicy argumentują m.in., że język to żywy twór i w ciągu ostatnich 15 lat sporo się zmieniło. Żyjemy w czasach rozwoju literatury pisanej po śląsku. Są polsko-śląskie słowniki i czytanki dla dzieci, pierwszy podręcznik do nauki języka śląskiego jako obcego, a nawet wydarzenia naukowe po śląsku, jak Science Slam po Ślōnsku na Politechnice Śląskiej. Są też chętni, by śląskiego uczyć. – Tak wielkie jest zainteresowanie, przede wszystkim edukacyjne w przedszkolach i w szkołach, że nie można zaprzestać tego działania, bo tych lekcji regionalnych jest coraz więcej i coraz więcej szkół i przedszkoli taką edukację regionalną prowadzi. No i dzięki temu kultura śląska i język śląski żyją – podsumowuje prof. Tambor.

W odcinku usłyszycie też, jak wypada śląski w porównaniu do kaszubskiego, który ustawowo uznanym językiem regionalnym jest, jak to było godoć po śląsku w latach 80. i jakie są cechy charakterystyczne, po których bezbłędnie rozpoznacie śląski.

Odcinek pełen wiedzy, ale też osobistych wspomnień. Gorąco polecam!

00:00 Wstęp
01:24 Czy śląski to język?
05:22 Terytorialny zasięg śląszczyzny
11:21 Edukacja regionalna i śląski potoczny
13:00 Historyczne korzenie i wspólnota słowiańska
18:01 Cechy charakterystyczne i wpływy niemieckie
24:29 Fonetyka i specyfika śląskiej wymowy
29:08 Śląszczyzna a współczesność i feminatywy
33:52 Śląskie powiedzonka i tradycje domowe
39:53 Klimat polityczny i rugowanie śląszczyzny
43:51 Próby prawnego uznania języka regionalnego
51:37 Wyniki spisu powszechnego i deklaracje
52:42 Kwestia naukowa czy polityczna?
01:01:42 Postawy naukowców i ideologie językowe
01:08:04 Poszukiwanie obiektywnych kryteriów podziału
01:13:05 Rozwój literatury i śląskiego piśmiennictwa
01:16:51 Dlaczego uznanie języka jest ważne?
01:22:58 Żywotność i rewitalizacja języków mniejszościowych
01:25:32 Śląska literatura i popularne kryminały
01:26:32 Zakończenie

Nie jest łatwo być niemowlęciem! Młodziutki człowiek musi się nauczyć przeogromnej liczby umiejętności. Są wśród nich nie tylko te, które kojarzymy z etapami rozwoju: siadanie, chodzenie, mówienie, ale nawet rozróżnianie kolorów czy łączenie mowy z oddechem. Malutkie dzieci bardzo wcześnie zaczynają się komunikować z otoczeniem. Wykorzystują do tego nie tylko wokalizację, czyli przeróżne odgłosy, ale też gestykulację rąk… i nóg. – Zaczynamy odpinać nogi od produkowania dźwięków mowy pod koniec pierwszego roku życia – opowiada prof. Przemysław Tomalski, kierownik Pracowni Neurokognitywistyki Rozwojowej Babylab w Instytucie Psychologii PAN.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

– Zasadniczo mówienie to jest ruch. I to nie jakiś zwykły ruch, tylko jeden z najbardziej złożonych sekwencyjnie rodzajów ruchów, które nasze ciało jest w stanie wykonać – wyjaśnia. Do wydania z siebie dźwięku mowy potrzebujemy jednoczesnej aktywności aż 80 mięśni! Nic dziwnego, że nauka mowy trwa dobrych kilka lat. Samo powiązanie mówienia z oddychaniem (to, że mówimy na wydechu) wykształca się u dzieci dopiero pod koniec wieku przedszkolnego. Stąd czasami dziwność dźwięków produkowanych przez niemowlęta – bywa, że wydają je na wdechu.

Jeszcze kilka lat temu psychologowie uważali, że do lepszego rozwoju językowego dziecka konieczne jest ubogacanie go na wczesnym etapie życia: by rodzice mówili do niego dużo i pięknie. Najnowsze badania wskazują jednak, że kluczowy jest inny czynnik: dialog. Najważniejsze, by do niemowlęcia mówić, ale też zostawiać mu czas i miejsce na reakcję. – Jest masa sposobów, na które możemy być w interakcji z dzieckiem, i to nie tylko wokalnie – wskazuje psycholog. Można robić miny, pokazywać gesty. Ważne, by zostawić dziecku przestrzeń na odpowiedź i nie przechodzić w tryb instruktażu.

W odcinku usłyszycie też, jak widzą noworodki, że mechanizm orientowania się na twarze działa u ludzi już w życiu płodowym (i jak to w ogóle zbadać) oraz jak poznać, czy prezentowany bodziec niemowlę interesuje, czy może nudzi. I dlaczego warto z dzieckiem oglądać książeczki, nawet jeśli jeszcze zupełnie nie rozróżnia literek.

Gorąco polecamy, to odcinek o nas wszystkich, bo każdy z nas był dzieckiem!

00:00 Wstęp
01:38 Powitanie profesora Przemysława Tomalskiego
03:54 Świat zmysłów tuż po narodzinach
07:48 Słuch i percepcja w życiu płodowym
11:02 Głos, zapach i układ wzrokowy u niemowląt
20:28 Rozwój widzenia barwnego i stereoskopowego
26:52 Metody badania umysłów małych dzieci
35:23 Czy niemowlęta mają poczucie sprawiedliwości?
38:19 Praca naukowa i wyzwania replikacji
40:53 Prędkość ssania jako miara uwagi
46:09 Interfejsy wzrokowe i sprawczość dziecka
55:25 Ucieleśnienie procesów poznawczych i ruchu
58:32 Złożoność układu wzrokowego i wzgórza
01:03:02 Fizyczne zmiany proporcji ciała niemowlęcia
01:07:38 Mechanizm skoków rozwojowych u dzieci
01:13:08 Początki mowy i dźwięki ortofoniczne
01:16:32 Dialog jako silnik rozwoju językowego
01:22:01 Koordynacja oddechu, postawy i głosu
01:35:12 Znaczenie naprzemienności w nauce języka
01:39:23 Jak mądrze wspierać rozwój dziecka?
01:42:19 Uważność i reagowanie na potrzeby
01:46:00 Zakończenie