Długa Historia Krótka

Dynia w oknie czy znicz na grobie? W tym odcinku opowiadam jedną historię o dwóch tradycjach.
Zaczynamy dwa tysiące lat temu, przy ogniskach Celtów i Słowian, którzy – nic o sobie nie wiedząc – tej samej jesiennej nocy czekali na powrót zmarłych. Potem ich drogi się rozchodzą. Ciastka dla dusz, irlandzka legenda o Skąpym Jacku i wielki głód prowadzą nas do Ameryki, gdzie z nocy psikusów rodzi się „cukierek albo psikus”. W Polsce poznajemy dziadów proszalnych, wypominki, „Dziady” Mickiewicza, znicze w Dolince Katyńskiej i pierwszą kwestę na Powązkach.
Na koniec sprawdzamy, jak to się stało, że dziś w Polsce mamy i Halloween, i Wszystkich Świętych – i co te dwie tradycje łączy.

Kto ukradł nam godzinę? Historia zmiany czasu
Dwa razy w roku przestawiamy zegarki i prawie nikt nie wie, dlaczego. Czy chodzi o oszczędzanie prądu? O rolników? Okazuje się, że rolnicy byli jednymi z największych przeciwników zmiany czasu.
W tym odcinku opowiadam, jak żartobliwy list Benjamina Franklina, pasja nowozelandzkiego zbieracza owadów i poranne przejażdżki angielskiego budowniczego doprowadziły do tego, że pół świata przestawia zegarki. A także o tym, jak pomysł, którego nie chciał żaden parlament, wprowadziła w końcu wojna.
W odcinku usłyszysz m.in.:
dlaczego Franklin chciał budzić paryżan z armat,
jak William Willett wydał majątek na kampanię i nie dożył jej sukcesu,
czemu w 1974 roku Amerykanie po kilku miesiącach mieli dość czasu letniego przez cały rok,
co się dzieje z pociągiem nocnym, kiedy cofamy zegarki,
czy zmiana czasu naprawdę oszczędza energię i jak wpływa na zdrowie,
dlaczego Unia Europejska od 2019 roku nie potrafi z niej zrezygnować.
W nocy z 24 na 25 października cofamy zegarki o godzinę. Dobrze ją wykorzystajcie, najlepiej na sen.

29 września 1887 roku czytelnicy „Kuriera Codziennego” dostali pierwszy odcinek powieści, która dziś jest jedną z najważniejszych polskich książek. W tym odcinku opowiadam, kim był Aleksander Głowacki, czyli Bolesław Prus: chłopak, który jako piętnastolatek uciekł do powstania, niedoszły naukowiec i jeden z najpopularniejszych felietonistów Warszawy.
Dowiecie się, skąd wziął się tytuł „Lalka” i co ma z nim wspólnego proces o skradzioną zabawkę. Dlaczego druk powieści stanął na kilka miesięcy, a gazeta łatała dziurę opowiadaniem Sienkiewicza. Jak Prus opisał Paryż, w którym nigdy nie był. I dlaczego zakończenie do dziś budzi spory. Na koniec: od filmu Wojciecha Jerzego Hasa po dwie nowe ekranizacje z 2026 roku.
Wybrane źródła:
„Lalka” Prusa. Wszystko zaczęło się od kryminalnej zagadki (Polskie Radio 24)
O powstaniu Lalki (blog „Lalka Bolesława Prusa”)
Lalka (powieść) (Wikipedia)
„Lalka” była serialem już w XIX wieku (National Geographic Polska)
136 lat temu ukazał się pierwszy odcinek powieści Lalka (twoje-miasto.pl)
B. Prus, Słówko o krytyce pozytywnej (Serwis Humanistyczny Hamlet)
Szare dnie i krwawe godziny, czyli Wokulski w Paryżu (Zintegrowana Platforma Edukacyjna)
Bolesław Prus (1847–1912) (dzieje.pl)
Bolesław Prus czyli Aleksander Głowacki (Portal Polonii)
Stefan Godlewski i tablice na Krakowskim Przedmieściu (whu.org.pl)
Lalka 2026 – serial Netflixa czy film kinowy? (historia.org.pl)
Lalka (film 2026) (Wikipedia)
Muzyka: Abydos_Music (Jérôme Chauvel), pixabay.com/pl/users/abydos_music-27178115
Źródła
„Lalka” Prusa. Wszystko zaczęło się od kryminalnej zagadki (Polskie Radio 24): pochodzenie tytułu.
O powstaniu Lalki (blog „Lalka Bolesława Prusa”): notka w „Gazecie Polskiej” z 9 lutego 1887, proces w Brnie.
Lalka (powieść) (Wikipedia): „Trzy pokolenia”, daty druku, przerwa w druku, zmiana nazwiska Moraczewskiego, wydanie 1890.
The Doll (Prus novel) (Wikipedia): daty pierwodruku, proces w Brnie.
„Lalka” była serialem już w XIX wieku (National Geographic Polska): przerwa w druku, nakład, prośby redakcji.
Lalka opracowanie (zanotowane.pl): przerwy w druku w 1888 roku, prośby redakcji, „Ta trzecia” Sienkiewicza.
Co oznacza tytuł „Lalka”? (TVN): wypowiedź Prusa z 1890 roku o pannie Izabeli.
Szare dnie i krwawe godziny, czyli Wokulski w Paryżu (Zintegrowana Platforma Edukacyjna): pierwszy pobyt Prusa w Paryżu w 1895 roku.
Powiadam tobie, cud, nie miasto! Paryż w „Lalce” (Magdalena Czachorowska, UKW): trasa podróży z 1895 roku, most na Sekwanie.
Obraz Paryża w Lalce (klp.pl): Paryż z map i przewodników.
Bolesław Prus (1847–1912) (dzieje.pl): Białka, więzienie, praca u Lilpopa i Raua, fotografia.
Patron szkoły: Bolesław Prus (SP w Mirczu): śmierć rodziców, artykuł „O elektryczności”.
Bolesław Prus (Wikipedia): data bitwy pod Białką, pseudonim od herbu.
Bolesław Prus czyli Aleksander Głowacki (Portal Polonii): „Nowiny”, studia, lęk przestrzeni.
Satyryczna publicystyka Bolesława Prusa (Zintegrowana Platforma Edukacyjna): „Kroniki tygodniowe” od 1875 roku.
Stefan Godlewski i tablice na Krakowskim Przedmieściu (whu.org.pl): tablice Wokulskiego i Rzeckiego z 1937 roku.
Domy z „Lalki” Bolesława Prusa (Dolnośląska Biblioteka Publiczna): odtworzenie tablicy po wojnie.
Lalka – serial (TheTVDB): emisja serialu Bera od 1978 roku.
Lalka 2026 – serial Netflixa czy film kinowy? (historia.org.pl): daty premier obu ekranizacji z 2026 roku.
Lalka (film 2026) (Wikipedia): obsada, czas trwania, powrót Marka Kondrata.
Lalka – recenzja filmu (naekranie.pl): serial jako luźna interpretacja, film bliższy książce.
136 lat temu ukazał się pierwszy odcinek powieści Lalka (twoje-miasto.pl): przerwa w druku po wyjeździe do Nałęczowa.
B. Prus, Słówko o krytyce pozytywnej (Serwis Humanistyczny Hamlet): polemika ze Świętochowskim, „Kurier Codzienny” 1890.
Samobójstwo, ucieczka czy nowy wynalazek? (zero.pl): zarzuty Świętochowskiego wobec kompozycji.
Lalka – streszczenie (klp.pl): scena w Skierniewicach, dróżnik Wysocki

Odkryj historię nagrody, która nie powstała z miłości do kina, lecz jako narzędzie Louisa B. Mayera do zarządzania konfliktami w branży i blokowania związków zawodowych. W tym odcinku prześwietlamy ewolucję Oscarów – od 15-minutowej kolacji w 1929 roku po współczesne, globalne widowisko telewizyjne.

Film "Wielki Marty", mimo że jego premiera odbędzie się dopiero za kilka dni, już wywołał ogromne poruszenie. Jest powszechnie typowany na film roku, a odtwórca głównej roli, Timothée Chalamet, uznawany jest za murowanego kandydata do Oscara.
W tym odcinku chcę opowiedzieć nieco o samym filmie, który wkrótce trafi do kin w Polsce, ale przede wszystkim skupić się na postaci Marty’ego Rismana — człowieka, który stał się inspiracją dla filmowego bohatera.
Zarówno film, jak i życie Rismana to niezwykle fascynująca historia osoby z nizin, stojącej od początku na przegranej pozycji underdoga, który dosłownie znikąd dostał się na salony Nowego Jorku i całych Stanów Zjednoczonych, stając się legendą popkultury oraz tenisa stołowego.
Zapraszam do odcinka.