Ameryka dla Zaawansowanych

Był taki czas, że Bernie Sanders i Dick Cheney poparli tego samego kandydata na prezydenta. Demokratyczny socjalista i były republikański wiceprezydent po jednej stronie karty do głosowania. Czy Demokraci to lewica? Pytanie jest jednocześnie rozsądne i źle postawione naraz. Partia Demokratyczna i Partia Republikańska nie są amerykańskimi odpowiednikami europejskiej lewicy i prawicy. To
ogromne koalicje społeczne, a w Ameryce koalicje buduje się przed wyborami, nie po nich.

Demokraci a Republikanie: pięć osi zamiast jednej. Gospodarka, obyczaje, migracja, polityka zagraniczna i handel. Na każdej z nich obie partie stoją gdzie indziej, a wyborca dostaje na karcie tylko dwa nazwiska. Z tego podcastu dowiecie się skąd wzięła się partia, która przez dekady mieściła w sobie związkowców z Detroit i segregacjonistów z Missisipi. Jak wyglądało głosowanie z 1964 roku, które ją rozbiło. Czym był Party Flip, czyli wielka zamiana miejsc między partiami. Co Ronald Reagan zaoferował chrześcijańskiej prawicy w Dallas w 1980 roku. Dlaczego hrabstwo Starr w Teksasie po stu latach zagłosowało inaczej. A także kim jest Zohran Mamdani, twarz lewicy, która rośnie wewnątrz Partii Demokratycznej.

W listopadzie 2026 roku Amerykanie wybiorą całą Izbę Reprezentantów i jedną trzecią Senatu. O władzy w Waszyngtonie zdecyduje garstka wyborców z kilkunastu okręgów, którzy przestali.brać partyjne szyldy na poważnie.

Jeśli chcesz lepiej zrozumieć współczesną Amerykę i jej społeczeństwo, zapraszam do śledzenia kolejnych odcinków „Ameryki dla Zaawansowanych”. W każdym tygodniu analizuję zjawiska, które kształtują politykę w USA, kulturę USA i historię USA, łącząc dane, źródła i kontekst. Jeśli chcesz wesprzeć projekt lub dołączyć do społeczności, odwiedź mój profil na Patronite: patronite.pl/adz Dziękuję za słuchanie!

Hosted on Ausha. See ausha.co/privacy-policy for more information.

Rdzenni Amerykanie, historia USA, Naród Czirokezów, rezerwaty indiańskie, suwerenność plemienna, Szlak Łez, przymusowe wysiedlenia, kolonializm i stereotypy o Indianach: w tym odcinku podcastu Ameryka dla Zaawansowanych rozmawiam z Rebeccą Nagle o tym, jak Stany Zjednoczone wymazały rdzenne narody z własnej opowieści o przeszłości. Rebecca Nagle jest nagradzaną dziennikarką, obywatelką Narodu Czirokezów, autorką książki By the Fire We Carry oraz prowadzącą podcasty This Land i First America.

Jak różnią się od siebie setki rdzennych narodów i co je łączy? Jak działają ich rządy, sądy i policja? Jak naprawdę wygląda życie w rezerwatach i relacja obywateli plemiennych z władzami USA? Rozmawiamy o stereotypie, według którego rdzenni Amerykanie należą do przeszłości, o ich nieobecności w szkołach i mediach, o sportowych maskotkach oraz o tym, dlaczego nawet amerykańskie elity często nie rozumieją suwerenności plemiennej.

Rebecca Nagle pokazuje również, że mechanizmy stworzone przez amerykańskie państwo do kontrolowania rdzennych ludów nie zniknęły wraz z XIX wiekiem. Jej zdaniem ich ślady widać dziś w traktowaniu imigrantów, a coraz częściej także obywateli Stanów Zjednoczonych. To rozmowa o historii Ameryki, kolonializmie, pamięci i władzy, ale przede wszystkim o narodach, które Ameryka próbowała zamknąć w przeszłości, choć nigdy nie przestały istnieć.

Jeśli chcesz lepiej zrozumieć współczesną Amerykę i jej społeczeństwo, zapraszam do śledzenia kolejnych odcinków „Ameryki dla Zaawansowanych”. W każdym tygodniu analizuję zjawiska, które kształtują politykę w USA, kulturę USA i historię USA, łącząc dane, źródła i kontekst. Jeśli chcesz wesprzeć projekt lub dołączyć do społeczności, odwiedź mój profil na Patronite: patronite.pl/adz Dziękuję za słuchanie!

Hosted on Ausha. See ausha.co/privacy-policy for more information.

„Odyseja”, Christopher Nolan, rasizm, USA, Ameryka, Elon Musk, Lupita Nyong’o, Zendaya, wokeizm i historia. Wszystkie te nazwiska i pojęcia spotkały się w jednej z najgłośniejszych wojen kulturowych roku. Obsada Lupity Nyong’o w roli Heleny Trojańskiej wywołała oskarżenia o fałszowanie Homera, niszczenie europejskiego dziedzictwa i hollywoodzki wokeizm. Elon Musk uznał, że Christopher Nolan stracił integralność, a następnie zapowiedział własną, „historycznie dokładną” wersję „Odysei” stworzoną przez sztuczną inteligencję. Filmowy spór przypomina jednak o znacznie starszym pytaniu: kto i kiedy właściwie zdecydował, kogo uznajemy za białego?

Odwiedź mój profil na Patronite: patronite.pl/adz Dziękuję za słuchanie!

Czy Helena Trojańska była biała? Homer nazywa ją „białoramienną”, ale czy poetycki epitet ze starożytnej Grecji ma cokolwiek wspólnego ze współczesnym podziałem ludzi na rasy? Dlaczego Matt Damon jako Odyseusz wydaje się wielu widzom wyborem neutralnym, podczas gdy czarnoskóra aktorka natychmiast staje się symbolem politycznej rewolucji? I dlaczego do świata Homera przenosimy kategorie rasowe, których starożytni Grecy po prostu nie znali?

Historia rasizmu w USA prowadzi od tego sporu aż do siedemnastowiecznej Wirginii. W odcinku opowiadam o przybyciu pierwszej udokumentowanej grupy Afrykanów do Point Comfort, sprawie Johna Puncha, rebelii Bacona oraz ustawach, które krok po kroku zmieniły niewolnictwo w system dziedziczony przez kolejne pokolenia. Pokazuję, jak prawo oddzieliło europejskiego służącego kontraktowego od czarnoskórego niewolnika i jak nawet ubodzy Europejczycy otrzymali status, który wyniósł ich ponad wszystkich ludzi afrykańskiego pochodzenia.

Do utrzymania tego systemu potrzebna była jednak nie tylko przemoc. Religia dostarczyła opowieści o rzekomej klątwie Chama i Biblii okrojonej specjalnie dla niewolników. Później europejska nauka stworzyła rasowe klasyfikacje Linneusza, Blumenbacha, Kanta i Hume’a. Hierarchię ustanowioną przez kolonialne imperia przedstawiono w ten sposób jako naturalną cechę ludzkiego ciała.

Historia rasizmu w USA dotyczy również Polaków. Ustawa o naturalizacji z 1790 roku zastrzegła obywatelstwo dla „wolnych białych osób”, ale nie wszyscy Europejczycy od razu zostali uznani za równie wartościowych. Irlandczycy, Włosi, Żydzi i Polacy mogli być prawnie biali, a jednocześnie pozostawali podejrzani, gorsi i nie w pełni amerykańscy. Z czasem ich dzieci mogły jednak wejść do białej większości. Czarnoskórzy Amerykanie nie otrzymali podobnej możliwości.

Ten odcinek wyjaśnia, dlaczego rasa jest konstruktem społecznym, którego polityczne i materialne skutki są całkowicie realne. Ziemia, obywatelstwo, wolność, prawo głosu, małżeństwo i dostęp do władzy przez stulecia zależały w Ameryce od kategorii rasowej przypisanej człowiekowi.

Hosted on Ausha. See ausha.co/privacy-policy for more information.

Ameryka nie ma jednej opowieści o własnym początku. Ma za to nieustanny spór o to, czym była rewolucja amerykańska, kto ma prawo powoływać się na Ojców Założycieli i co właściwie znaczą słowa: wolność, równość, republika, konstytucja. W drugiej części rozmowy z historykiem dr. Michaelem D. Hattemem rozmawiamy o tym, jak amerykański mit założycielski stał się polem walki o pamięć, obywatelstwo i przynależność.

Jeśli chcesz wesprzeć projekt lub dołączyć do społeczności, odwiedź mój profil na Patronite: patronite.pl/adz Dziękuję za słuchanie!

Z tej rozmowy wyłania się obraz kraju, który od początku musiał uczyć nowych ludzi, jak mają rozumieć Amerykę. Imigranci mogli zachowywać język, religię, szkoły i własną kulturę, ale jednocześnie wchodzili w gotowy język rewolucji, wolności i patriotyzmu. Nie wszyscy mieli jednak taki sam dostęp do tej historii. Dawne elity Nowej Anglii, organizacje dziedzicznego patriotyzmu i grupy takie jak Daughters of the American Revolution próbowały pilnować, kto może uważać się za prawdziwego spadkobiercę rewolucji, a kto dopiero musi zostać nauczony „właściwej” amerykańskości.

To dlatego amerykańska tożsamość jest tak krucha. Nie opiera się na jednej ziemi, jednym języku i jednej krwi, lecz na ideach. Problem w tym, że Amerykanie nigdy nie uzgodnili, co te idee naprawdę znaczą. Wolność dla jednych była obietnicą emancypacji, dla innych obroną własności i starego porządku. Równość dla jednych była fundamentem demokracji, dla innych zagrożeniem. Rewolucja nie zakończyła więc sporu o Amerykę. Ona dała Amerykanom język, którym mogą się o nią kłócić.

W tej części rozmawiamy też o amerykańskiej religii obywatelskiej. Flaga, Konstytucja, Deklaracja Niepodległości, Independence Hall i Ojcowie Założyciele zaczynają działać jak świecki system świętości. Ale ta świętość nigdy nie była neutralna. W różnych momentach historii jedni używali rewolucji, żeby bronić istniejącego porządku, a inni, żeby ten porządek podważyć.

Dlatego pamięć rewolucji należy także do tych, których długo z niej wypychano: Afroamerykanów, kobiet, rdzennych mieszkańców, imigrantów, ruchu praw obywatelskich, ruchu antywojennego i kolejnych grup walczących o swoje miejsce w Ameryce. Każde z tych środowisk sięgało po Deklarację Niepodległości i słowa o wolności, żeby powiedzieć: jeśli ta obietnica ma znaczyć cokolwiek, musi obejmować również nas.

Ten odcinek pokazuje, że amerykański mit założycielski nigdy nie był jedną spokojną opowieścią, która wszystkich łączy. Częściej był narzędziem sporu. Czasem wykluczał. Czasem dawał język emancypacji. Czasem budował wspólnotę, ale rzadko całego narodu naraz.

Bo amerykańska tożsamość istnieje, ale nie jako gotowa odpowiedź. Istnieje jako konstrukcja, którą każde pokolenie próbuje napisać od nowa. I dlatego pytanie o rewolucję amerykańską nigdy nie jest tylko pytaniem o przeszłość. To pytanie o to, kto dzisiaj ma prawo mówić w imieniu Ameryki.

Hosted on Ausha. See ausha.co/privacy-policy for more information.

Ameryka nie narodziła się jako gotowy naród, lecz jako opowieść, którą trzeba było dopiero wymyślić, utrwalić i obronić. Ten odcinek to rozmowa z historykiem dr. Michaelem D. Hattemem o tym, jak amerykański mit założycielski powstał z kryzysu brytyjskiej tożsamości, wojny o niezależność i potrzeby stworzenia wspólnej pamięci.

Jeśli chcesz wesprzeć projekt lub dołączyć do społeczności, odwiedź mój profil na Patronite: patronite.pl/adz Dziękuję za słuchanie!

Z rej rozmowy wyłania się obraz, w którym historia USA nie powstawała organicznie, lecz była szczegółowo zaplanowanym projektem polityczny. Koloniści przez długi czas uważali się za Brytyjczyków. Odwoływali się do brytyjskich praw, brytyjskiej historii i brytyjskiego rozumienia wolności. Dopiero konflikt z Parlamentem, rewolucja amerykańska, czyli walka niepodległość Stanów Zjednoczonych, wymusiły pytanie, którego wcześniej nie trzeba było zadawać: kim są ludzie, którzy przestali być Brytyjczykami, ale nie mają jeszcze jednej amerykańskiej tożsamości?

To właśnie ma swoje źródło amerykański mit założycielski, nie jako państwowotwórcza legenda, lecz infrastruktura narodu. Młode państwo miało granice, instytucje i ambicje, ale potrzebowało jeszcze kulturowej niezależności od Wielkiej Brytanii. Dlatego tak ważny staje się Krzysztof Kolumb. Nie dlatego, że najlepiej tłumaczy początki północnoamerykańskiej historii, lecz dlatego, że pozwala opowiedzieć narodziny Ameryki poza brytyjskim imperium. Z rocznic, przemówień, podręczników i publicznych rytuałów zaczyna powstawać pamięć, która miała przekonać mieszkańców różnych kolonii, że od początku należeli do jednej wspólnoty.

Ale każda opowieść narodowa ma swoją cenę. Jeśli jej centrum zajmują wolność, równość i amerykańska demokracja, to co zrobić z niewolnictwem, przemocą wobec rdzennych mieszkańców, kolonializm i rasizm? Ten odcinek pokazuje, że prawda o Ameryce nie mieści się w wygodnym obrazie kraju, który od początku wiedział, czym jest wolność. Przeciwnie: Ameryka musiała najpierw stworzyć język wolności, a potem przez kolejne pokolenia spierać się o to, kogo ten język obejmuje, a kogo wyrzuca poza historię.

W tej rozmowie pokazujemy, że Deklaracja Niepodległości, podobnie jak Konstytucja USA, była żywym dokumentem, który Amerykanie wielokrotnie odczytywali na nowo, dostosowując do własnych lęków, interesów i politycznych projektów. Abolicjoniści widzieli w niej obietnicę równości. Obrońcy niewolnictwa woleli przesunąć ciężar pamięci na Konstytucja USA, bo to ona dawała im język ochrony istniejącego porządku.

W tym sensie Dzień Niepodległości i 4 Lipca nie są tylko świętami zwycięstwa nad imperium, ale rytuałem pamięci, który przypomina, że amerykański mit założycielski nigdy nie był neutralny. To opowieść o wolności, która od początku zawierała przemilczenia. O republice, która bała się demokracji. O narodzie, który stworzył siebie z historii, ale nigdy nie przestał się o tę historię kłócić.

Hosted on Ausha. See ausha.co/privacy-policy for more information.