Przyroda do obrony

W tym odcinku zaglądamy za kulisy pracy magisterskiej, która powstawała na styku warszawskich lasów miejskich i szwedzkiej uczelni SLU. Antonina Dubińska, obecnie doktorantka w Instytucie Nauk Leśnych SGGW oraz w IBL, opowiada o swojej naukowej drodze przez program Euroforester oraz o wyjątkowej, otwartej formule obrony pracy, która w Szwecji przypomina prawdziwe święto nauki.
Główną bohaterką rozmowy jest jednak robinia akacjowa, gatunek budzący skrajne emocje. W tej rozmowie dominuje spokój i merytoryczne podejście do danych. Antonina tłumaczy, dlaczego uciekała od niej podczas inżynierki, by ostatecznie „złapać ją” w badaniach magisterskich prowadzonych w Lasku na Kole i Lesie Lindego. Rozmawiamy o problemie inwazyjności i sprawdzamy, czy robinia faktycznie drastycznie zmienia żyzne siedliska w miastach, czy może jej rola w sukcesji jest znacznie bardziej złożona. To opowieść o tym, że rośliny inwazyjne to często historia o nas samych i o tym, jak mocno przekształciliśmy otaczający nas świat, wymagająca spojrzenia wykraczającego poza proste schematy.

Link do publikacji Antoniny Dubińskiej: How does non-native Robinia pseudoacacia L. affect urban forest biodiversity? https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1618866725004133

Mysikrólik: Irish Wildlife Sounds, XC717676. Dostępne na www.xeno-canto.org/717676.

Lipa drobnolistna jest jednym z niewielu drzew w Polsce zdolnych do intensywnego tworzenia pędów odroślowych u podstawy pnia. Te młode, silnie rosnące struktury powstają z pąków śpiących i uruchamiają się wtedy, gdy drzewo działa w warunkach obciążenia. Właśnie tę cechę lip Jakub Kędzierski wykorzystał jako punkt wyjścia do badań nad architekturą koron w miejskiej alei w Książenicach.
W rozmowie opowiada o różnicach między pędami koronowymi a odroślowymi: o ich geometrii, układzie rozgałęzień, wielkości liści i tempie wzrostu. W badanym materiale pędy odroślowe wykazywały znacznie silniejszą dynamikę oraz liście wielokrotnie większe niż te w koronie. Z przekrojów anatomicznych wynika także, że drzewa funkcjonują w stresie środowiskowym: pojawiają się bardzo cienkie przyrosty roczne i ślady infekcji grzybowych.
Odcinek pokazuje, jak miejska presja – zasolenie, ubita gleba, ograniczona przestrzeń i bliskość dróg – kształtuje wzrost lipy i jak pędy odroślowe stają się czytelnym wskaźnikiem jej kondycji.

kowalik: Christian Bøggild, XC639848. Dostępne na www.xeno-canto.org/639848.

Odcinek przedstawia badania fauny Skarpy Ursynowskiej prowadzone przez Artura Szpalka i Franciszka Mikę z Wydziału Hodowli, Bioinżynierii i Ochrony Zwierząt. Dwaj młodzi badacze dokumentują równonogi lądowe i mrówki – grupy szczególnie wrażliwe na zmiany środowiskowe i doskonale pokazujące, jak rezerwat reaguje na obniżanie poziomu wód, presję miasta oraz migrację gatunków.
W rozmowie pojawia się zarówno kontekst historyczny badań z lat osiemdziesiątych, jak i współczesne wyniki: dziewięć nowych gatunków równonogów dla terenu, pierwsze stanowiska gatunków dotąd znanych wyłącznie ze szklarni oraz czternaście gatunków mrówek, w tym formy dendrofilne i gatunki przesuwające swój zasięg na północ. Omawiane są metody terenowe i laboratoryjne do analizy kilkudziesięciu tysięcy osobników.
Odcinek pokazuje, jak szybko fauna reaguje na osuszenie i synantropizację rezerwatu, ale też jak dużo można zobaczyć, kiedy patrzy się na organizmy zwykle pomijane. To rozmowa o solidnej pracy terenowej, o cierpliwości i o tym, że badania małych zwierząt otwierają dostęp do dużych procesów ekologicznych.

kruk: Livon, XC399732. Dostępne na www.xeno-canto.org/399732.

Odcinek dotyczy badań prowadzonych na Górze Cisowej, znanej jako suwalska Fudżijama, gdzie występują murawy kserotermiczne, czyli rzadkie półnaturalne zbiorowiska roślinne związane z suchymi, wapiennymi i dobrze nasłonecznionymi terenami. Utrzymują się tylko wtedy, gdy krajobraz jest regularnie użytkowany, najczęściej przez wypas.
Albert Kołodziej prowadzi badania na stromych zboczach wygrzanych muraw, rejestrując skład gatunkowy, udział poszczególnych warstw roślin oraz pierwsze sygnały sukcesji. Odcinek pokazuje, jak wygląda praktyczna strona takich badań: oznaczanie roślin, praca z niewielkimi płatami macierzanki czy lucerny, obserwacje owadów oraz szczegóły terenu, które decydują o tym, że murawa w ogóle może się utrzymać.

Odcinek poświęcony jest archiwalnym zielnikom dwóch profesorów SGGW: Wacława Niedziałkowskiego i Ryszarda Zaręby. Materiał roślinny, mający od 50 do ponad 100 lat, został poddany analizie przez Agatę Kucharską, studentkę czwartego roku leśnictwa, która wykorzystuje te zbiory jako podstawę pracy inżynierskiej.
Przedstawiono zakres i charakter obu zielników, różnice w sposobach zbierania roślin, rozmieszczenie okazów oraz ich stan zachowania. Omówiono również kwestie związane z odczytywaniem dawnych etykiet oraz zidentyfikowaniem danych w zmieniającej się nomenklaturze gatunków. Odcinek pokazuje, że zielniki stanowią istotne źródło informacji botanicznych i historycznych, wykorzystywane współcześnie m.in. w badaniach nad zmianami środowiska, analizach izotopowych i filogenetycznych.
Podkreślono znaczenie pracy z materiałem analogowym: dotyk papieru, układ rośliny, tempo wymagające dokładności i uważności. Zwrócono uwagę, że zielniki są trwałym świadectwem dawnych metod terenowych i mogą dostarczać danych przydatnych także dzisiaj, po wielu dziesięcioleciach.

Wilga by Grzegorz Lorek, XC739166. Dostępne na www.xeno-canto.org/739166.