Narodowe Centrum Nauki

Rozmawiamy o przyszłości Polski – tej za 10-15 lat. O demografii, migracjach i rynku pracy, ale też o roli nauki w porządkowaniu tych procesów oraz o warunkach pracy naukowej.
Zmiany społeczne, gospodarcze i technologiczne wyraźnie przyspieszyły. Pytamy, czy w warunkach takiej zmienności i silnego wpływu czynników zewnętrznych można dziś odpowiedzieć na pytanie, jak będzie wyglądać Polska za 10-15 lat. Zdaniem gości #podcastNCN – tak, choć z zastrzeżeniami. W rozmowie udział wzięli dr hab. Paweł Kaczmarczyk, prof. UW, dyrektor Ośrodka Badań nad Migracjami UW, oraz dr Michał Myck, dyrektor i członek zarządu Centrum Analiz Ekonomicznych (CenEA), profesor w Instytucie Nauk Ekonomicznych PAN. Rozmowa dotyczy tematów, które od lat badają: migracji, demografii, rynku pracy i zmian technologicznych, a także konsekwencji tych procesów dla nauki i polityk publicznych.
Jak zauważa Paweł Kaczmarczyk, ostatnia dekada przyniosła zmianę o charakterze strukturalnym. – Polska z kraju typowej emigracji stała się krajem imigracji, takim, do którego raczej się przyjeżdża, niż z którego się wyjeżdża. To oznacza całą masę nowych wyzwań, ale też szans. Dane rynku pracy pokazują już dziś skalę tej zmiany: cudzoziemcy stanowią około 7-8 proc. pracujących, a w wielu sektorach ich obecność stała się warunkiem utrzymania dynamiki zatrudnienia.
W perspektywie kolejnych kilkunastu lat udział cudzoziemców na rynku pracy będzie dalej rósł, zbliżając się do poziomów obserwowanych dziś w krajach Europy Zachodniej. Przyszłość migracyjna Polski będzie więc w coraz większym stopniu zależeć nie od tego, czy migranci będą potrzebni, lecz od tego, czy państwo stworzy warunki sprzyjające ich długofalowej obecności, integracji i wykorzystaniu potencjału, także w obszarach wymagających wysokich kwalifikacji.
Jednocześnie, jak podkreśla rozmówca, migracje są obszarem szczególnie wrażliwym na zdarzenia, których nie da się przewidzieć w żadnym modelu. – Możemy próbować projektować polityki, ale to, co ma fundamentalne znaczenie, to czynniki zewnętrzne. Rzeczywistość może bardzo boleśnie zweryfikować nasze przewidywania.
Na te procesy nakładają się głębokie zmiany demograficzne. Michał Myck zwraca uwagę, że w ciągu ostatnich 15 lat oczekiwana długość życia wzrosła w Polsce o około 2,5 roku, przy jednoczesnym spadku dzietności. – Współczynnik obciążenia demograficznego wynosił około 20 w 2010 roku, dziś to już 30, a w 2040 roku będzie około 40. To są ogromne zmiany, które mają bezpośrednie konsekwencje dla rynku pracy i systemów publicznych.
W tej perspektywie przyszłość rynku pracy będzie zależeć nie tylko od migracji, lecz także od zdolności państwa do inwestowania w edukację, zdrowie i produktywność, zarówno w odniesieniu do obywateli Polski, jak i do dzieci oraz młodzieży z doświadczeniem migracyjnym. – To dzisiejszy system edukacji i opieki zdrowotnej zdecyduje o tym, jak będzie wyglądał rynek pracy za 10-15 lat, podkreśla Myck.
Rozmówcy zwracają też uwagę na wyzwania stojące przed nauką, zwłaszcza w naukach społecznych, które dostarczają wiedzy potrzebnej do projektowania polityk publicznych i reagowania na długofalowe zmiany demograficzne i migracyjne. Ograniczony dostęp do danych administracyjnych oraz brak długookresowych badań panelowych utrudniają dziś pełne wykorzystanie tego potencjału. – Chcielibyśmy mówić o przyszłości, ale żeby robić to rzetelnie, musimy rozumieć teraźniejszość. Jeśli w 2040 roku chcemy spojrzeć wstecz i zrozumieć, jak zmieniło się życie Polaków, dane te musimy zacząć zbierać już dziś. Bez danych jesteśmy w trudniejszej pozycji, nie przegranej, ale zdecydowanie trudniejszej, mówi Michał Myck.
Istotnym wątkiem rozmowy jest także wpływ rozwoju technologii na sposób prowadzenia badań naukowych. Rozwiązania oparte na sztucznej inteligencji już dziś przyspieszają analizę danych i zmieniają organizację pracy zespołów badawczych, a w dłuższej perspektywie mogą wpływać na modele współpracy i oceny dorobku naukowego.

W tym odcinku rozmawiamy z ekonomistami, prof. Joanną Tyrowicz z Uniwersytetu Warszawskiego oraz ośrodka badawczego GRAPE i prof. Łukaszem Woźnym ze Szkoły Głównej Handlowej o prywatnym finansowaniu nauki. 
 
Goście Anny Korzekwy-Józefowicz wskazują na istotną lukę w polskim ekosystemie innowacji: niemal całkowity brak prywatnego finansowania badań podstawowych. Publiczne nakłady na naukę są w Polsce wciąż niższe niż pozwalałby na to potencjał kraju, a jednocześnie w finansowaniu badań podstawowych niemal nie uczestniczy sektor prywatny - co wyraźnie odróżnia nas od państw najwyżej rozwiniętych.
Prof. Joanna Tyrowicz w swoich badaniach zajmuje się ekonomią rynku pracy i funkcjonowaniem sektora przedsiębiorstw. Jest członkinią Rady Polityki Pieniężnej. Prof. Łukasz Woźny koncentruje się na zastosowaniach teorii gier w ekonomii. Wyniki swoich prac wykorzystywał także w projektach doradczych realizowanych dla dużych firm.

Punktem wyjścia rozmowy jest pytanie o dominujące w debacie publicznej oczekiwanie „użyteczności” badań. Rozmówcy zwracają uwagę, że taki sposób myślenia nie oddaje mechanizmu powstawania nowej wiedzy. Badania podstawowe rozwijają się na „granicy poznania” – w obszarach, które nie mają jeszcze jasno określonego celu użytkowego. Zastosowania pojawiają się później, często z dużym opóźnieniem.
Prof. Łukasz Woźny przywołuje przykłady z historii ekonomii i fizyki. Największe przyspieszenia w rozwoju tych dziedzin następowały wtedy, gdy badania nie były podporządkowane bieżącej optymalizacji procesów przemysłowych. Najpierw pojawiała się teoria i nowe rozumienie zjawisk, a dopiero po latach ich praktyczne wykorzystanie.
Kolejne pytania dotyczą doświadczeń innych krajów. Jak wygląda prywatne finansowanie badań podstawowych tam, gdzie jest ono stałym elementem systemu? Prof. Joanna Tyrowicz wskazuje na modele znane z Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych: katedry finansowane przez firmy, fundacje rodzinne wspierające zespoły badawcze czy długofalowe programy badań podstawowych. W takich rozwiązaniach kluczowe jest to, że wsparcie nie wiąże się z narzucaniem tematów ani oczekiwaniem szybkich rezultatów – finansuje się ludzi i ich potencjał badawczy.
Ważnym punktem rozmowy jest pytanie, czy pojawienie się prywatnych środków nie skłoniłoby państwa do ograniczenia i tak skromnych wydatków na naukę. Łukasz Woźny wskazuje jednak na tzw. efekty mnożnikowe, obserwowane m.in. w Japonii czy Korei. Każda złotówka z budżetu państwa zainwestowana w wysokiej jakości badania może stymulować dodatkowe nakłady prywatne, tworząc efekt kuli śniegowej. Biznes, widząc sukcesy naukowców publikujących w czołowych czasopismach, zaczyna dostrzegać prestiż i sens we wspieraniu ich działań.
 
Prywatny mecenat w nauce, podobnie jak w sztuce czy sporcie, polega na tworzeniu warunków do rozwoju talentu i wiedzy. Prof. Joanna Tyrowicz zauważa, że dla przedsiębiorców korzyścią może być unikalna perspektywa naukowca, która pozwala dostrzec w biznesie aspekty niewidoczne dla konsultantów. Jednocześnie eksperci proponują praktyczny pierwszy krok dla firm: finansowanie konkretnych stanowisk dla doktorantów, co pozwala budować nowoczesne kadry przy relatywnie niskich nakładach.

W tym odcinku prof. Justyna Chodkowska-Miszczuk, członkini Rady NCN, specjalizująca się m.in. w społeczno-przestrzennych aspektach transformacji energetycznej, oraz dr hab. Michał Parniak, fizyk, lider grupy badawczej w Centrum Optycznych Technologii Kwantowych Uniwersytetu Warszawskiego, pokazują, jak badania stają się realnym fundamentem odporności państwa. Rozmowę prowadzi Anna Korzekwa-Józefowicz.
Audycja skupia się na tym, w jaki sposób wyniki prac badaczek i badaczy wzmacniają zdolność kraju do reagowania na kryzysy. Justyna Chodkowska-Miszczuk zaznaczyła, że „każde wyzwanie rozwojowe, w tym budowanie bezpieczeństwa państwa, wymaga wykorzystania rzetelnej wiedzy opartej na dowodach naukowych”. Badania podstawowe – „niezależnie od tego, czy mówimy o naukach ścisłych, technicznych, społecznych, humanistycznych czy o sztuce” – dostarczają tej wiedzy i umożliwiają „systemowe spojrzenie na problemy bezpieczeństwa, bez którego trudno planować jakiekolwiek działania”. Jak podkreśliła: „badania podstawowe nie są luksusem – są fundamentem funkcjonowania nowoczesnego, odpornego państwa”.
Michał Parniak – twórca pierwszej w Polsce wielomodowej pamięci kwantowej i procesora kwantowego – zwrócił uwagę, że wiele kluczowych technologii powstaje w obszarze badań określanych jako „kwadrant Pasteura”: są to badania podstawowe, które zachowują fundamentalny charakter, ale prowadzone są z myślą o przyszłych zastosowaniach. Jak wyjaśnił, takie podejście pozwala cofnąć się do samych zasad fizyki i budować innowacje od fundamentów, poza ograniczeniami narzucanymi przez istniejące technologie. Dzięki temu możliwy jest rozwój takich rozwiązań, jak tworzone w jego zespole sensory kwantowe oparte na atomach rydbergowskich, znajdujące zastosowanie m.in. w technologii radarowej i komunikacji wymagającej najwyższego poziomu bezpieczeństwa.
Michał Parniak przypomniał także znaną historię z Kongresu USA: gdy dyrektora Fermilabu, Roberta Wilsona, zapytano, w jaki sposób budowany akcelerator wpłynie na zdolności obronne państwa, ten odpowiedział, że to, co powstanie w laboratorium, sprawi, iż kraj będzie „worth defending” – wart obrony. Jak zaznaczył badacz, ta wypowiedź trafnie oddaje sens badań podstawowych: nie powstają z myślą o konkretnym wdrożeniu, ale w perspektywie lat tworzą zasób wiedzy, kompetencji i technologii, który przesądza o poziomie bezpieczeństwa i suwerenności technologicznej państwa.
W rozmowie wybrzmiała perspektywa nauk społecznych i humanistycznych. Justyna Chodkowska-Miszczuk przypomniała, że – jak wskazują analizy badaczy z Johns Hopkins University – „miejscem bitwy jest obecnie umysł ludzki”. Do dezintegracji społecznej wystarczy zamknięcie w bańkach informacyjnych tworzonych przez algorytmy. Dlatego budowanie bezpieczeństwa państwa wymaga innowacji społecznych, akceptacji i świadomej komunikacji, a także badań nad funkcjonowaniem społeczności lokalnych, infrastrukturą krytyczną i transformacją energetyczną.

Opis odcinka

Rozmawiamy o badaniach, wpływie społecznym i ścieżkach kariery. 
 
Nauka zmienia nasze życie – dzięki badaniom lepiej rozumiemy świat i możemy go mądrzej kształtować. W najnowszym odcinku podcastu NCN rozmawiamy o młodych w nauce – o badaniach, znaczeniu ich pracy i o radach dla tych, którzy dopiero zaczynają.
Gośćmi Anny Korzekwy-Józefowicz są: Agata Starosta, Aneta Pieczka i Maciej Stolarski.
 
Dr hab. Agata Starosta, biolożka molekularna, jest profesorką w Instytucie Biochemii i Biofizyki PAN. Bada bakterie i mechanizmy antybiotykooporności. Angażuje się w działania na rzecz zmiany polityki naukowej i zwiększenia finansowania NCN (#NCNtotlen).
 
Dr Aneta Pieczka pracuje w Akademii Leona Koźmińskiego, bada cyfrowe miejsca pracy i wpływ technologii na warunki zatrudnienia. Jest zaangażowana w projekt CHANSE HuLog: Humans in Digital Logistics, uczestniczyła w konferencji Europe and Mobilities, której jednym z partnerów był NCN.
 
Prof. Maciej Stolarski z Uniwersytetu Warszawskiego zajmuje się psychologią czasu. W 2025 roku otrzymał Nagrodę NCN za badania nad mentalnymi podróżami w czasie – zdolnością, która kształtuje nasze emocje, relacje i umiejętność planowania.

Inwestycja w naukę się opłaca – w najbardziej dosłownym sensie. To dzięki nauce ratujemy życie, wydłużamy jego długość i poprawiamy jego jakość. Z badań podstawowych wyrastają rozwiązania, które zmieniają codzienność – od technologii cyfrowych i innowacji w energetyce czy ochronie klimatu po badania społeczne i humanistyczne, pokazujące, jak wprowadzać te zmiany sprawiedliwie i skutecznie.Temu poświęcony jest pierwszy odcinek 4. sezonu podcastu NCN, po raz pierwszy dostępny także w wersji wideo. Anna Korzekwa-Józefowicz rozmawia w nim z prof. Wojciechem Fendlerem, prezesem Agencji Badań Medycznych, prof. Krzysztofem Jóźwiakiem, dyrektorem Narodowego Centrum Nauki, oraz prof. Krzysztofem Pyrciem, który od września obejmie funkcję prezesa Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej. To rozmowa o tym, dlaczego bez badań podstawowych nie ma innowacji, a inwestowanie w naukę decyduje o tym, w jakim kraju będziemy żyli za 10, 20 czy 30 lat.