FLIS: Podcast o muzyce i słuchaniu

Gościnią kolejnego odcinka podcastu FLIS jest Katarzyna Naliwajek, badaczka z Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego, która od ponad dwudziestu lat bada funkcję muzyki w Polsce pod okupacją niemiecką. Pretekstem do spotkania jest jej głośna książka Sounds of Apocalypse: Music in Poland under German Occupation [Dźwięki Apokalipsy. Muzyka w Polsce pod niemiecką okupacją].
Zapraszamy do lektury tekstu o książce Katarzyny Naliwajek.
W naszej rozmowie podejmujemy trudny i wielowątkowy temat obozowych orkiestr, w których muzyka – zazwyczajkojarzona z najwyższymi wartościami duchowymi – stawała się ohydnym tłem do zabijania i narzędziem tortur. Zastanawiamy się, jak naziści wykorzystywali utwory klasyczne do dehumanizacji więźniów oraz jak perfekcyjnie zarządzali propagandą. Przyglądamy się też losom wybitnych kompozytorów i wirtuozów, takich jak Konstanty Regamey, bracia Padlewscy czy Władysław Szpilman.
Dyskutujemy również o tym, jak aparat władzy potrafił zawłaszczyć klasykę – czego niechlubnym i często wypieranym przykładem jest geneza słynnych Koncertów Noworocznych Filharmoników Wiedeńskich, zainicjowanych przez Goebbelsa. Przypominamy wstrząsającą historię Almy Rosé kierującej kobiecą orkiestrą w Birkenau oraz rozmawiamy o ukrytych kodach dźwiękowych, które pozwalały więźniom komunikować się i zachować resztki godności.
Na koniec pochylamy się nad powojennym losem artystów zmagających się z traumą oraz powojenną milczącą żałobą potęgowaną opresją aparatu władzy. Szukamy także odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób dawne mechanizmy socjologiczne prowadzące do ludobójstwa rezonują ze współczesną propagandą i mową nienawiści.
Lista lektur:
Katarzyna Naliwajek, Sounds of Apocalypse. Music in Poland under German Occupation (Berlin, 2022)
Helena Dunicz-Niwińska, Maria Szewczyk, Drogi mojego życia. Wspomnienia skrzypaczki z Birkenau (Oświęcim, 2013)
Jacek Cygan, Klezmer. Opowieść o życiu Leopolda Kozłowskiego-Kleinmana (Kraków-Budapeszt, 2010)
Edith Sheffer, Dzieci Aspergera. Medycyna na usługach III Rzeszy (Poznań, 2019)
Joanna Ostrowska, Mój Führerze! Ofiary przymusowej sterylizacji na Dolnym Śląsku w latach 1934-1944 (Warszawa, 2019) / dostępne darmowo online
Samuel Salzborn, Zbiorowa niewinność. Wypieranie Szoah z niemieckiej pamięci (Warszawa, 2022)
Anna Chęćka, Ucho i umysł. Szkice o doświadczeniu muzyki (Gdańsk, 2012)
Pascal Quignard, Nienawiść do muzyki (tł. Ewa Wieleżyńska, w: „Literatura na świecie” 2004, nr 1/2)
Viktor Frankl, Człowiek w poszukiwaniu sensu (tł. Aleksandra Wolnicka, Warszawa, 2009)
Szymon Laks, Gry oświęcimskie (Oświęcim, 1998)
Rozdziały:
(00:00) Wstęp i przedstawienie gościni: Katarzyna Naliwajek.
(03:38) Nasza gościni opowiada o tym, dlaczego zaczęła zajmować się badaniem audiosfery czasów wojny i Zagłady.
(07:57) Świadectwa więźniów: utwory jako narzędzie tortur i sadystycznego odczłowieczenia.
(13:25) Nazistowska machina ideologiczna i zarządzanie twórczością przez III Rzeszę.
(20:57) Akcja T4 w poznańskim Forcie VII – o badaniach w cieniu historii własnej rodziny.
(30:04) Niechlubna historia Koncertów Noworocznych we wiedeńskiej filharmonii. Jak słuchać muzyki, jeśli wiemy, do czego była wykorzystywana?
(38:08) Alma Rosé, kobieca orkiestra w Birkenau i konspiracyjne remiksy utworów Chopina.
(46:21) O edukacji i świadomości historycznej za zachodnią granicą.
(51:41) Jak zachować równowagę psychiczną, zajmując się codziennie Zagładą?
(56:49) Zawłaszczanie dziedzictwa narodowego a kreowanie dedykowanego repertuaru ideologicznego.
(1:03:16) Cisza ocalałych muzyków i problemy, z którymi musieli mierzyć się świadkowie w PRL-u.
(1:09:36) Ocalenie duchowe poprzez sztukę.
(1:12:03) Odkrywanie zaginionych arcydzieł: ocalone warszawskie polonezy Szymona Laksa.
(1:15:35) Muzyczne poszukiwania po godzinach: od twórczości dawnej do współczesnego buntu.

🗿 W tym odcinku omawiamy płyty, które dają nadzieję, że muzyka wciąż może powstawać z myślą o żywym słuchaczu, a nie algorytmach. Wybieramy się w podróż, która poprowadzi nas od rozmarzonego popu, przez rap, po elektroniczne oberki.
🔮 Skacząc po muzycznych biegunach, wszędzie odnajdujemy dziś to samo – ciepłe brzmienia, które nie zawsze są doskonałe. Słychać w nich ludzką rękę, drobne zawahania, których nie potrafiłaby stworzyć sztuczna inteligencja. Zaczynamy od duetu Coals i ich najnowszego wydawnictwa Magia, które stanowi 38-minutową podróż przez melancholię, instrumenty akustyczne i wokalne poszukiwania Kachy Kowalczyk.
🎶 [Zapraszamy do lektury ankiety z tekściarkami i tekściarzami. Odpowiadają na nią m.in. Kacha, Jarosław Abramow-Newerly, Kasia Lins i Lesław] 🎶
🎹 Następnie bierzemy na warsztat Etiudy na pianino, sampler, orkiestrę i kolegów autorstwa Jimka, czyli Radzimira Dębskiego. W nagraniu tego albumu udział wzięli między innymi Eldo, O.S.T.R., Pezet, Bedoes, Abradab i Łona, a my zastanawiamy się, dlaczego zabrakło kobiet, czemu nawet młodzi raperzy uderzają w nostalgiczne tony i jak kompozytorowi udało się uniknąć przesadnego, symfonicznego przepychu.
🧅Na deser zostawiamy album Prymat Tercetu Imperial, zespołu tworzonego przez Joannę Sztucką, Jana Emila Młynarskiego i Piotra Zabrockiego. Dyskutujemy o tym, jak stare syntezatory i rytmiczne pulsacje z różnych stron świata łączą się z polskim folklorem w niezwykle współczesną, klubowo-jazzową całość.
📯Nieustannie zapraszamy do sprawdzania naszej playlisty, którą na bieżąco uzupełniamy.
Rozdziały:
(00:00) Upał, globalne ocieplenie i marzycielski pop. Czyli Magia zespołu Coals.
(11:35) Niedoskonałe pianino, ludzki błąd i rapowa nostalgia. Czyli etiudy Jimka.
(27:45) Stare syntezatory, żywotność folkloru i chopinowskie rubato. Tercet Imperial i Prymat.
(36:59) Muzyka w czasach skwaru, szum wentylatora i pożegnanie z przedszkolem.

👩‍👩‍👧‍👦 Autorzy:
Scenariusz i prowadzenie: Filip Lech, Izabela Smelczyńska
Dżingiel: Izabela Smelczyńska
Nagranie i mastering: Mikołaj Pieniak
Grafika: Paulina Ufnal / Hekla Studio

🧑‍🏫 Improwizacja, wielozmysłowe doświadczanie dźwięku i czas w utworach Mortona Feldmana to zaledwie ułamek naszych dzisiejszych rozważań. W rozmowie z Andrzejem Karałowem skupiamy się przede wszystkim na jego pracy ze studentami.
💥Nieustannie zapraszamy do sprawdzania naszej playlisty, którą uzupełniamy po każdym odcinku💥
👩‍🎓 W kolejnym odcinku bierzemy pod lupę program studiów podyplomowych „Twórca Muzyki” na UMFC, którymi na co dzień kieruje nasz gość. Dyskutujemy o paraliżującym strachu przed pustym pulpitem, powrocie do nauki improwizacji w szkolnictwie wyższym oraz o tym, czy do tworzenia pełnoprawnych dzieł w ogóle potrzebna jest klasyczna edukacja muzyczna.
📸 Innym ciekawym wątkiem rozmowy jest sposób, w który Andrzej Karałow wykorzystuje w swoich działaniach obraz, szczególnie fotografię. „Mam dużo subiektywnych skojarzeń synestetycznych, nie tylko w relacji kolor-dźwięk – opowiada pianista. – Fotografią mogę przybliżyć atmosferę, nastrój, formę albo sposób traktowania materiału muzycznego”.
💿 Albumy Andrzeja Karałowa na ⁠Bandcampie ⁠/ ⁠Spotify⁠ 💿
🧠 W nagraniu usłyszymy fragmenty próby przed wykonaniem utworu Triadic Memories amerykańskiego kompozytora Mortona Feldmana. Twórca związany z nowojorską awangardą obchodziłby w tym roku setne urodziny.
🎹 W sierpniu 2026 roku pianista wykona wspomniany utwór w Museu Nacional da Música w portugalskiej Mafrze. We wrześniu zaprezentuje Triadic Memories we Włoszech: na festiwalu Signal Reload odbywającym się na zamku Castello di San Michele w stolicy Sardynii oraz na koncercie w San Donato Val di Comino, miejscowości w regionie Lacjum. W listopadzie Andrzej Karałow wystąpi na festiwalu Arēna w Rydze oraz na koncercie w Salonikach.
🪟 W programie koncertów znajdą się również: utwór Tomasza Sikorskiego Widok z okna oglądany w roztargnieniu (Zerstreutes Hinausschauen) na fortepian solo z 1971 roku, inspirowany tekstem Franza Kafki, oraz there are forgotten bells above the crawling cloud – kompozycja napisana przez Karałowa.
♯ Andrzej Karałow (ur. 1991) jest kompozytorem i pianistą, zajmującym się zarówno wykonawstwem muzyki współczesnej, jak i improwizacją. Na Uniwersytecie Muzycznym Fryderyka Chopina w Warszawie ukończył klasy kompozycji i fortepianu, odpowiednio u prof. Stanisława Moryto i prof. Bronisławy Kawalli. W 2025 roku uzyskał stopień doktora habilitowanego w dziedzinie sztuk muzycznych. Pracę pedagogiczną podjął już w 2016 roku. Obecnie jest kierownikiem podyplomowych studiów „Twórca Muzyki”.
🎶 Uczestniczył w London Philharmonic Orchestra Young Composer Programme (2018/19). Jego kompozycje wykonywane były na festiwalach i koncertach w Europie, Azji, Ameryce Północnej i Południowej oraz w Australii. Jako improwizator współpracował m.in. z Jérômem Noetingerem, Burkhardem Stanglem, Joëlle Léandre i Jerzym Przeździeckim.
Scenariusz i prowadzenie: Filip Lech, Izabela Smelczyńska
Nagranie i mastering: Mikołaj Pieniak
Dżingiel: Izabela Smelczyńska
Grafika: Paulina Ufnal / Hekla Studio
Rozdziały:
(00:00) Wstęp, przedstawienie Andrzeja Karałowa – kompozytora, pianisty, improwizatora i pedagoga.
(03:36) O podyplomowych studiach „Twórca Muzyki”, czyli o umownych granicach bycia kompozytorem.
(10:36) Jaką drogą Andrzej Karałow dotarł do muzyki improwizowanej?
(14:47) Wolność czy kontrola? O spontaniczności na scenie oraz różnicach w byciu swobodnym solo i w zespole.
(18:43) Szkolne zmagania z improwizacją.
(30:56) Dźwięk, obraz i synestezja. O fotografii, która pomaga Andrzejowi Karałowowi tworzyć krajobrazy dźwiękowe
(43:16) Muzyka przestrzeni Mortona Feldmana. O kompozycjach pozbawionych klasycznej, linearnej narracji.
(47:47) Sztuka odbodźcowania: jak słuchamy muzyki, w której niezbyt wiele się dzieje?
(52:30) Pożegnanie i przypomnienie o FLIS-owej playliście.

📺 W tym odcinku: estetyka i recepcja disco polo, ezoteryczno-baśniowe poszukiwania didżeja Grzyba oraz klubowa nostalgia lat zerowych od didżeja Ducha.
🥟 Cofamy się do przeszłości – do lat 90., a pretekstem do tej podróży w czasie jest książka Moniki Borys Bezwstydne obrazy. Klasy ludowe w polskiej kulturze popularnej po 89 roku. Zastanawiamy się też nad paternalistycznym podejściem polskich elit do muzyki chodnikowej, a także nad nieoczywistymi podobieństwami między teledyskami discopolo a serialem Twin Peaks.
🍄 Następnie przenosimy się w klimaty new age i ezoteryki, słuchając płyty The Return of DJ Grzyb. Dzielimy się wrażeniami z tej baśniowej, samplowanej podróży, w której nagraniu udział wzięli między innymi Milo Kurtis (śpiew, klarnet, okaryna, perkusjonalia), Andrzej Dudek-Dürer (sitar, tanpura) i Marysia Osu (harfa).
💅 Na koniec opuszczamy lata 90. i wkraczamy w erę Y2K. Bierzemy na warsztat album didżeja Ducha, który w ciepły,optymistyczny i ekstatyczny sposób przetwarza polski pop oraz muzykę klubową tamtych lat, sięgając po sample na przykład z utworów Renaty Lewandowskiej czy Eldo. Rozważamy, jak niewiele czasu musi minąć, abyśmy zaczęli bezkrytycznie romantyzować przeszłość.
📖 Przy okazji zapraszamy do lektury wywiadu z Renatą Lewandowską przeprowadzonego przez Maksa Wieczorkowskiego.
🎷 Nieustannie zapraszamy do sprawdzania naszej playlisty, którą uzupełniamy po każdym odcinku i na której tym razem postaramy się umieścić kilka disco-polowych perełek.
⏭️ Rozdziały:
(00:00) Kasety ze Stadionu, Polsat i paternalizm elit, czyli o nowej książce Moniki Borys. 
(22:23) Baśniowa wycieczka na grzybach, czyli ezoteryczne wyprawy didżeja Grzyba. 
(26:40) „Hausowa zawierucha” i romantyzowanie przeszłości z didżejem Duchem. 
👩‍🎤 Autorzy:
Scenariusz i prowadzenie: Filip Lech, Izabela Smelczyńska
Dżingiel: Izabela Smelczyńska  
Nagranie i mastering: Mikołaj Pieniak  
Grafika: Paulina Ufnal / Hekla Studio

🎤 Trzypłytowy album Maty, półgodzinny mikstejp Young Leosi nagrany w willi w Mombasie i kaseta Joanny Dudy nasłuchująca krajobrazów kenijskiej przyrody. Czyli nowy odcinek podcastu FLIS Filipa Lecha i Izy Smelczyńskiej.
🧱 W tym odcinku skupiamy się na muzyce popularnej i hip-hopowej – ale i tak musimy zacząć od Chopina. To nie tak, że nie potrafimy rozmawiać o czymś innym. Po prostu album #MATA2040 rozpoczyna się od sampla z utworu skomponowanego przez patrona pewnego konkursu pianistycznego, który raz na pięć lat odbywa się w Warszawie.
⁉️ Nasze zdania na temat 33 utworów wypuszczonych przez Matę są podzielone. Bardziej zgodni jesteśmy, słuchając krótkiego mikstejpu nagranego przez Young Leosię. Ze smutkiem zauważamy, że w nowych nagraniach tych dwojga artystów bijących rekordy liczby odtworzeń muzyka schodzi na drugi plan, chociaż swoimi wcześniejszymi poczynaniami pokazali, że byli w stanie tworzyć „muzyczną muzykę”.
🐘 Na deser rozmawiamy o kasecie Silva Regina – elektronicznych eksperymentach nagranych przez Joannę Dudę. Pianistka – znana szerokiej publiczności z kwintetu Wojtka Mazolewskiego – odkrywa coraz to nowe obszary estetyczne i pokazuje, że ambitna muzyka nie musi być trudna i napuszona.
🎺 Nieustannie zapraszamy do sprawdzania naszej playlisty, na której dzielimy się naszymi muzycznymi fascynacjami. Nie tylko tymi, o których mówimy na łamach podcastu.
🏟️Wielka płyta podcastu FLIS powróci za dwa tygodnie. Rozmowa o książce Bezwstydne obrazy. Klasy ludowe w polskiej kulturze popularnej po 1989 roku Moniki Borys będzie pretekstem do przyjrzenia się nagraniom inspirowanymi muzyką lat 90.
Scenariusz i prowadzenie: Filip Lech, Izabela Smelczyńska. Dżingiel: Izabela Smelczyńska. Nagranie i mastering: Mikołaj Pieniak. Grafika: Paulina Ufnal / Hekla Studio
▶️Rozdziały:
(00:00) Chopin, młody Paderewski i Mata (prowadzący podcast nie zgadzają się ze sobą)
(13:01) „To nie było tanie, zapłaciłam dużą cenę”, czyli Young Leosia ze znajomymi śpiewa o wydawaniu pieniędzy.
(19:44) Eksperymentalna a przyjemna, czyli nasłuchując nowej kasety Joanny Dudy.