Znak na głos

We wrześniu czeka nas podwójna premiera „Lalki”. O jednej z nich (ale też o samej powieści Bolesława Prusa) rozmawiam z Maciejem Stuhrem, który w filmie w reż. Macieja Kawalskiego wcieli się w dra Szumana. Jak wspomina swoje pierwsze kontakty z tym dziełem, jaką rolę w decyzji o dołączeniu do obsady odegrał Marek Kondrat – i czy „Lalka” to dziś wciąż najważniejsza polska powieść? – To się może zmieniać. Kiedy kilkanaście lat temu przeczytałem (...), zostałem powalony na łopatki – przyznaje.

Przekład „Heart Lamp” to jedna z najbardziej oczekiwanych premier tej jesieni. Już wkrótce polscy czytelnicy dostaną do rąk tłumaczenie nagrodzonej Międzynarodowym Bookerem książki Banu Mushtaq, indyjskiej pisarki i prawniczki. To zbiór 12 opowiadań, które powstały na kanwie spisywanych przez 30 lat życiorysów muzułmańskich kobiet i ich zmagań z patriarchalnym systemem w południowych Indiach. – Przesłanie tej książki jest takie, że ucisk wobec kobiet jest powszechny – mówi prof. Joanna Jurewicz, tłumaczka książki.

Na koniec udajemy się do Krakowa i siedziby „Tygodnika Powszechnego”, gdzie wraz z Pauliną Frankiewicz porozmawiałyśmy o tegorocznej edycji Conrad Festiwalu. Hasłem jest w tym roku „Nieposłuszeństwo” – rozumiane nie tylko jako przywilej, ale również obowiązek. – Bardzo ważne jest, abyśmy czytali także te książki, które wytrącają nas z naszej strefy komfortu. Takie, które konfrontują nas z tym, co już myślimy – zwraca uwagę dyrektorka programowa festiwalu. W jaki sposób możemy być dziś nieposłuszni przez literaturę?

„Przed premierą” to podcast o kulturze, która dopiero powstaje – i rozmowy o tytułach, o których będzie głośno. Amelia Sarnowska zagląda za kulisy wystaw i teatrów, przysiada się do biurek pisarzy i tłumaczy, pytając, jak i nad czym pracują. Bo wierzymy w proces.

W odcinku:
(01:35) Czy "Lalka" to wciąż najważniejsza polska powieść?
(14:47) Niewidzialne kobiety i jedna z najbardziej oczekiwanych premier jesieni
(31:44) Osiemnastka Conrad Festival i potrzeba buntu

Realizacja: Tomasz Kruk

Czy filozofia da Ci fach w ręku? Czy dziś jeszcze jest do czegoś potrzebna? I czy pomoże w leczeniu nowotworów?
Amerykańscy badacze Michael Prinzing i Michael Vazquez przeanalizowali dane z 30 lat dotyczące ponad pół miliona studentek i studentów – i okazało się, że to właśnie absolwenci filozofii najlepiej ze wszystkich 60 przebadanych kierunków wypadają w testach na myślenie logiczne i zdolności werbalne. Co więcej, to nie tylko efekt selekcji: studia rzeczywiście uczą myśleć precyzyjniej. Tymczasem – jak alarmuje w „The Atlantic” Rose Horowitch – coraz mniej Amerykanów potrafi streścić choćby kilkustronicowy tekst.
Czy w epoce, która traci zdolność czytania ze zrozumieniem, filozoficzny trening staje się luksusem, na który nie ma już popytu, czy wręcz przeciwnie – tym cenniejszą umiejętnością?
W najnowszym „Polowaniu na idee” – na zakończenie sezonu – wracamy do własnych studiów filozoficznych i zastanawiamy się, do czego tak naprawdę przydaje się filozofia: czy uczy nas myśleć samodzielnie, czy daje pracę, czy może – jak chciał Wittgenstein – pokazuje musze, jak wyjść z muchołapki? I jak kontakt z filozofią naprawdę nas zmienia.
Zapraszamy do słuchania!
Bibliografia:
felieton Michała: https://www.miesiecznik.znak.com.pl/felietony/po-co-filozofia/
Habermas Jürgen, Auch eine Geschichte der Philosophie, Berlin 2019 (dziękujemy za udostępnienieprzekładu A. Romaniukowi)       
Horowitch Rose, The End of Reading Is Here, “The Atlantic” 08/2026, https://www.theatlantic.com/magazine/2026/08/reading-crisis-postliterate-age/687618/
KarpińskaMaria, Heroizm małych życiorysów, Miesięcznik ZNAK, kwiecień 2023, https://www.miesiecznik.znak.com.pl/kultura-i-sztuka/heroizm-malych-zyciorysow/       
Kitcher Philip, What's the Use of Philosophy?, Oxford University Press 2022
Mamak Wojciech, Czy filozofia da lek na raka, Miesięcznik ZNAK, kwiecień 2026, https://www.miesiecznik.znak.com.pl/idee/czy-filozofia-da-lek-na-raka/
Prinzing Michael, Vazquez Michael,Studying Philosophy Does Make People Better Thinkers, „Journal of theAmerican Philosophical Association”, s. 640-658 (2025). https://philarchive.org/rec/PRISPD
Romeo Nick, When philosophers become therapists, “The New Yorker” 23.12.2023, https://www.newyorker.com/culture/annals-of-inquiry/when-philosophers-become-therapists
Setiya Kieran, Quadruple Tremolo, „London Review of Books” Vol. 45 No. 9, May 2023 https://www.lrb.co.uk/the-paper/v45/n09/kieran-setiya/quadruple-tremolo
 
Spis treści:
(00:08:57) Marzyciele i fachowcy na kampusie
(00:24:30) Jak lepiej czytać?
(00:44:33) Po co dziś filozofia, czyli o poszerzaniu serca
(00:56:45) Droga, z której się nie wraca

„Przed premierą” to podcast o kulturze, która dopiero powstaje – i rozmowy o tytułach, o których będzie głośno. Amelia Sarnowska zagląda za kulisy wystaw i teatrów, przysiada się do biurek pisarzy i tłumaczy, pytając, jak i nad czym pracują. Bo wierzymy w proces.
Poznaliśmy tegorocznych laureatów Pulitzera. Literackie wyróżnienie otrzymał w tym roku autor powieści grozy. Z badań Nielsena wynika, że horror literacki to dziś najdynamiczniej rozwijający i sprzedający się gatunek w krajach anglosaskich. 
O czym opowiada „Angel Down” i czy horror to słowo niegodne Pulitzera? O jednym z jak dotąd największych zaskoczeń literackich roku rozmawiam z Robertem Ziębińskim.

Jednym z gości tegorocznych Igrzysk Wolności będzie Salman Rushdie, pisarz od lat stający w obronie słowa, sam objęty fatwą po publikacji „Szatańskich wersetów”. Ktojeszcze zawita do Łodzi w ramach 13. edycji Igrzysk? O programie, temacie przewodnim i roli kultury w kształtowaniu demokracji opowiada Leszek Jażdżewski.
 
W trzeciej rozmowie wraz z Kafką Jaworską zapraszamy do Torunia, gdzie z końcem czerwca rozpoczął się Bella Tofifest, czyli święto kina słynące z promowania debiutów reżyserskich (choć nie tylko). Poza pokazami widzowie będą mięli okazję spotkać się z twórcami: w Toruniu odbędzie się też polska premiera „Minotaura”, tegorocznego laureata Grand Prix z Cannes.
 Realizacja: Tomasz Kruk

Czy powinniśmy często myśleć o przyszłości, czy żyć raczej „tu” i „teraz”? Dlaczego nasze przyszłe „ja” traktujemy jak kogoś obcego? Kim są longtermiści, wpływowi filozofowie przyszłości hołubieni w Dolinie Krzemowej?
Amerykański psycholog Hal Hershfield twierdzi, że gdy myślimy o sobie z przyszłości, nasz mózg traktuje to jak myślenie o kimś obcym. Dlatego zachęca, żeby zwizualizować sobie swoje „przyszłe ja”: postarzając zdjęcia za pomocą AI albo pisząc list do samego siebie z przyszłości. Dzięki trosce o swoją przyszłość mamy być bowiem bogatsi, zdrowsi, a nawet... bardziej moralni.
Tymczasem słynny filozof Derek Parfit przekonuje, że koncept przyszłego „ja” jest wątpliwy, bo wynika z założenia, że istnieje w nas jakaś trwała substancja. Może więc przyszłe „ja” to rzeczywiście ktoś obcy, o którego możemy dbać jedynie tak jak o wszystkich innych ludzi?
W najnowszym „Polowaniu na idee” przyglądamy się naszemu myśleniu o przyszłości – zarówno o przyszłości własnej, jak i longtermistycznych spekulacjach o przyszłości ludzkości. Zastanawiamy się, w jakie pułapki myślowe popadamy, dlaczego historia futurologii to historia klęsk i czy myślenie o przyszłości może stać się ćwiczeniem duchowym.
Zapraszamy do słuchania!

Bibliografia:
felieton Michała https://www.miesiecznik.znak.com.pl/jak-czesto-myslisz-o-przyszlosci/
Becker Adam, More Everything Forever: AI Overlords, Space Empires, and Silicon Valley's Crusade to Control the Fate of Humanity, New York 2025.

Bloom Paul, Being in Time, „New Yorker”, July 9, 2021, https://www.newyorker.com/culture/annals-of-inquiry/being-in-time [dostęp: 25.06.2026].

Dukaj Jacek (w rozmowie z Karolem Kleczką), Na pokładzie statku „Przyszłość”, „Znak”, styczeń 2023, https://www.miesiecznik.znak.com.pl/jacek-dukaj-longtermizm-na-pokladzie-statku-przyszlosc/ [dostęp: 25.06.2026].

FutureMe (projekt internetowy), https://www.futureme.org/ [dostęp: 25.06.2026].

Hershfield Hal, Your Future Self. How To Make Tomorrow Better Today, London 2023.

Komuda Łukasz, Fejfer Kamil, Ile trzeba zarabiać, żeby być szczęśliwym, Kraków 2024.

Kowalczyk Kacper, Longtermizm, czyli pojutrze ludzkości, „Znak”, styczeń 2023, https://www.miesiecznik.znak.com.pl/longtermizm-czyli-pojutrze-ludzkosci/ [dostęp: 25.06.2026].

Morus Iwan Rhys, Fuelling the future, „Aeon”, 27 marca 2018, https://aeon.co/essays/how-science-fiction-feeds-the-fuel-solutions-of-the-future [dostęp: 25.06.2026].

Parfit Derek, Tożsamość osobowa, tłum. R. Wieczorek [w:] Filozofia podmiotu. Fragmenty filozofii analitycznej, red. J. Górnicka-Kalinowska, Warszawa 2001.

Sudbery Adam, Future tension, „Aeon”, 13 grudnia 2016, https://aeon.co/essays/does-knowledge-of-the-past-and-present-determine-the-future [dostęp: 25.06.2026].

Sullivan Meghan, Time Biases. A Theory of Rational Planning and Personal Persistence, Oxford 2018

„Przed premierą” to podcast o kulturze, która dopiero powstaje – i rozmowy o tytułach, o których będzie głośno. Amelia Sarnowska zagląda za kulisy wystaw i teatrów, przysiada się do biurek pisarzy i tłumaczy, pytając, jak i nad czym pracują. Bo wierzymy w proces.
Na gruncie literatury: premiera nowej książki jednego z laureatów międzynarodowego Bookera. Georgi Gospodinow już za kilka tygodni będzie gościł w Polsce na Górach Literatury, a 1 lipca polscy czytelnicy dostaną do rąk tłumaczenie kolejnej jego książki: zbioru opowiadań „I wszystko stało się księżycem” (Wydawnictwo Literackie). O książce rozmawiamy z tłumaczką prozy Gospodinowa, Magdaleną Pytlak.
Z końcem maja rozpoczął się 66. Krakowski Festiwal Filmowy. To najstarszy w Polsce festiwal poświęcony dokumentowi, animacji i krótkiemu metrażowi. Wydarzenie potrwa do 7 czerwca. Jednym z głównych tematów tegorocznej edycji jest cyfrowy świat, a także sztuczna inteligencja. O tym, dlaczego warto udać się do Krakowa, opowiadają Barbara Orlicz-Szczypuła i Anita Piotrowska, dyrektorki wydarzenia.
Sztuka jako akt oporu. Z końcem czerwca w warszawskim Muzeum Sztuki Nowoczesnej otwarcie wystawy, która rzuca nowe światło na twórczość surrealistyczną na świecie i w Polsce. Zaprezentowane zostaną dzieła m.in. Pabla Picassa i Leonory Carrington. W szczegóły wystawy „Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm” wprowadza nas jedna z kuratorek, Magda Lipska.
W odcinku:
(01:30) Nowy Gospodinow, czyli „I wszystko stało się księżycem”
(19:24) Jubileusz KFF-u, czyli najstarszy festiwal filmowy w Polsce
(40:40) Surrealistyczna Warszawa. „Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm” już wkrótce w MSN

Realizacja: Tomasz Kruk