Znak na głos

Dlaczego wydaje ci się, że zawsze masz rację? Czy zmiana zdania jest świadomym aktem woli, czy raczej czymś, na co nie mamy większego wpływu? Czemu fakty nie zmieniają naszych przekonań?
John Maynard Keynes twierdził, że „zmienia zdanie wtedy, gdy zmieniają się fakty” i choć brzmi to rozsądnie, to badania z psychologii poznawczej pokazują, że jesteśmy wyposażeni w cały arsenał mechanizmów obronnych, które chronią nasze poglądy przed nowymi informacjami. Bardziej jak w tym zdaniu, które chyba błędnie przypisuje się Heglowi: „jeżeli fakty nie zgadzają się z teorią, tym gorzej dla faktów”.
Z reguły wolimy trzymać się starego zdania – czy tego chcemy, czy nie. Gdy ktoś uderza w nasze głębsze przekonania – religijne, polityczne, światopoglądowe – bywa to bolesne: nie tyle chodzi o zmianę opinii w jednej sprawie, ile zagrożona jest cała nasza opowieść o własnym „ja”.
Mimo tego zależy nam na skutecznym przekonywaniu do własnej racji, przeciąganiu na swoją stronę. Michał Jędrzejek i Karol Kleczka w kolejnym odcinku „Polowania na idee” zastanawiają się jak robić to uczciwie – z szacunkiem dla wiedzy i dla naszych rozmówców.

Spis treści:
(00:08:57) Trzy częste pułapki myślenia
(00:24:30) Czyje są twoje przekonania?
(00:44:33) Kiedy zmieniliśmy zdanie (ale tak naprawdę)
(00:56:45) Jak zmienić czyjeś zdanie?

W odcinku wspominamy poniższe lektury:
- felieton Karola z kwietniowego ZNAKU: https://www.miesiecznik.znak.com.pl/mam-zawsze-racje/
- J. Barnes, Changing My Mind, London 2025.
- J. Barnes, Poczucie kresu, tłum. J. Kabat, Warszawa 2012.
- K. Fejfer, Wiem, że wszystko wiem, Miesięcznik „Znak” nr 821, październik 2023.
- P. Fernbach, S. Sloman, The Knowledge Illusion. Why We Never Think Alone, New York 2017.
- M. Gogol, Martwe dusze, tłum. W. Broniewski, wiele wydań.
- J. Haidt, Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli polityka i religia, tłum. T. Bieroń, Poznań 2012.
- E. Kolbert, Why Facts Don’t Change Our Minds, „The New Yorker”, 27 lutego 2017.
- T.S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, tłum. M. Szczubiałka, J. Nowotniak i H. Ostromęcka, Warszawa 2012.
- J.-W. van Prooijen, K.M. Douglas, Conspiracy theories as part of history: The role of societal crisis situations, „European Journal of Social Psychology” vol. 10 (3), 2017.
- L. Wittgenstein, O pewności, tłum. M. Sady, W. Sady, Warszawa 1993.
Realizacja: Tomasz Kruk

Niebawem do rąk polskich czytelników trafi tłumaczenie powieści „Flesh”. To opowieść o tym, co to znaczy być męskim ciałem we współczesnym świecie. Proza surowa – bo taka właśnie ma być. David Szalay, autor znany już w Polsce, został za nią uhonorowany Nagrodą Bookera. Jak przyznaje Dobromiła Jankowska, polska tłumaczka jego książek, zdanie wieńczące tę opowieść było jednym z najsmutniejszych zdań w literaturze, jakie przyszło jej tłumaczyć. O czym opowiada „Ciało” i co warto wiedzieć o twórczości Szalaya?
W odcinku rozmawiamy też o pierwszej edycji Festiwalu Rzeki Literatury – nowym wydarzeniu na festiwalowej mapie Polski. Jak podkreśla Irek Grin, dyrektor festiwalu, Rzeki i Góry Literatury to dwa odrębne byty, które będą rządzić się swoimi prawami. Jak zapowiada, podczas tegorocznych edycji będzie można przedpremierowo wysłuchać fragmentu najnowszej powieści Olgi Tokarczuk (która ukaże się w październiku tego roku). Czym są współczesne terytoria i dlaczego warto na nowo pytać dziś o to, co znaczy tożsamość?
Na gruncie sztuki zapraszamy do warszawskiej Zachęty. Z końcem maja zostanie tu zaprezentowana wystawa Krzysztofa Gila „Nikt was tu nie chce”. Artysta, sam romskiego pochodzenia, nie ma ambicji, by objaśniać, jacy Romowie są, bądź nie są. Jego prace nie są prośbą o akceptację – sztuka ta przede wszystkim obnaża uniwersalne mechanizmy wykluczenia. Jak zapowiada producentka wystaw w Zachęcie, Dominika Kaszewska, na wystawie nie wszystko będzie tym, czym może wydawać się na pierwszy rzut oka.

„Przed premierą” to podcast o kulturze, która dopiero powstaje – i rozmowy o tytułach, o których będzie głośno. Amelia Sarnowska zagląda za kulisy teatrów i wystaw, przysiada się do biurek pisarek i tłumaczy, pytając, jak i nad czym pracują. Bo wierzymy w proces.

W odcinku:
(02:00) „Flesh” Davida Szalaya. Dlaczego otrzymała Nagrodę Bookera?
(18:02) Irek Grin o Festiwalu Rzeki Literatury i tym jak mają się do Gór?
(37:17) Czym jest gettoizacja? Wystawa „Nikt was tu nie chce” w Zachęcie

Realizacja: Tomasz Kruk

Mateusz Burzyk w podcaście „Czterdziestolatek” rozmawia o koniecznych wyborach, nauce akceptowania zmian i odkrywaniu siebie na nowo.
W czwartym odcinku rozmawiam z Maćkiem Myśliwcem, szefem Space Agency, ekspertem branży kosmicznej i popularyzatorem nauki.
Nawigacja, baterie słoneczne, ale też filtry do wody, koce termiczne, poduszki z pianką memory czy popularne rzepy w butach dla dzieci – to rozwiązania, które z technologii kosmicznych przyswoiliśmy do codziennego życia. Czy warto inwestować w sektor technologii kosmicznych? Dlaczego to ważne, by dzieci marzyły o byciu astronautą?
Ale rozmawiamy także o przezwyciężaniu całkiem przyziemnych kryzysów, o doświadczeniu depresji  i o tym, jak zebrać siły, by się z nią mierzyć.
„Czterdziestolatek” to inspirujące historie i pomysły na życie ludzi, którzy otwierają jego nowe etapy. Rozmawiamy o sztuce dojrzewania, o pracy i pasjach oraz o tym, jak z biegiem czasu zmienia się perspektywa. Do słuchania jeśli czujesz, że jesteś w punkcie zwrotnym swojego życia, boisz się tego, co przyniesie przyszłość albo potrzebujesz impulsu do zmiany.

Spis treści:
(00:04:10) Jak zachować radość ze swojej pracy?
(00:06:53) Co robi polski biznes w sektorze kosmicznym?
(00:12:59) Po co latać w Kosmos? Pożytki masz na co dzień
(00:25:28) Wujek Sławosz. Jak inspirują polscy astronauci?
(00:37:39) Chcieć rzeczy niemożliwych - wychowanie z pasją
(00:47:25) Doświadczenie depresji - komu mogę pomóc?
(01:01:18) Lista 40 rzeczy do odhaczenia na 40. urodziny

Realizacja: Tomasz Kruk

We wrocławskim Pawilonie Czterech Kopuł można zobaczyć wystawę "Wschód słońca na Zachodzie". To prezentacja twórczości trzech współczesnych artystów urodzonych w Japonii, którzy na początku swoich karier podjęli decyzję o przeprowadzce do Europy. We Wrocławiu spotkali się po raz pierwszy. Jaką historię opowiadają ich prace?
By nadrobić "Requiem dla snu", jako nastolatek uciekł ze szkoły, by obejrzeć film na wypożyczonym DVD. Jakub Skrzywanek opowiada nam o przygotowaniach do premiery najnowszego spektaklu – o czym dzisiaj mogłoby być "Requiem dla snu"? Jak podkreśla reżyser: tytułowe dream czyta bardziej jako marzenie niż sen. A rozmawiając o marzeniach, warto zadać sobie pytanie o to, czego nam brakuje.
"Jestem Libijczykiem, ale jestem też kimś innym". Na gruncie literatury wraz z tłumaczką Hanną Jankowską rozmawiamy o przekładzie najnowszej książki Hishama Matara. Autor, laureat Pulitzera, przyznał w jednym z wywiadów, że pierwszy akapit tej powieści nosił w sobie przez lata, zanim w końcu postanowił go rozwinąć. "Moi przyjaciele" uchodzą za najbardziej polityczną z jego książek. Czy polski czytelnik będzie w stanie przejrzeć się w tej historii?
„Przed premierą” to podcast o kulturze, która dopiero powstaje – i rozmowy o tytułach, o których będzie głośno. Amelia Sarnowska zagląda za kulisy teatrów i wystaw, przysiada się do biurek pisarek i tłumaczy, pytając, jak i nad czym pracują. Bo wierzymy w proces.
W odcinku:
(01:30) „Wschód słońca na Zachodzie”, czyli Japonia we Wrocławiu. Rozmowa z kuratorką Iwoną Dorotą Bigos
(12:33) „Requiem dla snu” i Jakub Skrzywanek w Teatrze Studio
(27:46) Booker, Orwell i „Moi przyjaciele”. Najnowsza powieść Hishama Matara

Realizacja: Tomasz Kruk

Są chwile, gdy przestajesz myśleć o sobie - godziny mijają jak minuty, a umysł skupia się na tym jedynym działaniu. Czy to na parkiecie, przy szachownicy, podczas improwizacji jazzowej, czy w trakcie wspinaczki, może nawet w pracy. To flow czyli "przepływ", zjawisko opisane przez psychologa Mihálya Csíkszentmihályiego, który przez lata poszukiwał odpowiedzi na pytanie: kiedy czujesz się naprawdę żywy?
W najnowszym odcinku "Polowania na Idee" Michał Jędrzejek i Karol Kleczka przyglądają się temu, czym są "optymalne doświadczenia" i gdzie ukrywają się najlepsze chwile naszego życia. Tropią flow w filozofii futbolu, rozmawiają o tym, dlaczego głęboka satysfakcja rodzi się z wysiłku i skupienia, a nie z relaksu. Zastanawiają się nad "ciemną stroną" przepływu: czy flow może stać się pułapką autooptymalizacji i zniewolenia w pracy?
Immanuel Kant zachwycał się niebem gwiaździstym i prawem moralnym, dlatego próbując złapać flow pytamy o pokrewne pojęcia: zachwytu, zdumienia czy wzniosłości. Emocji podstawowych, będących na granicy między znanym i nowym. Razem wędrujemy po mapie doświadczeń, bez których życie traci kolory: chwil pochłonięcia, zaskoczenia i fascynacji.

Spis treści:
(02:18) Najlepsze momenty twojego życia
(10:12) Z czego składa się flow
(22:40) Pożytki z niepokoju
(32:01) Ciemne strony flow
(44:57) Zachwyt, zdumienie i namiętności duszy

W odcinku wspominamy poniższe lektury:
- felieton Michała z marcowego ZNAKU: https://www.miesiecznik.znak.com.pl/kiedy-czujesz-flow/
- M. Balaska, Anxiety and Wonder. On Being Human, London 2024.
- S. Critchley, What We Think About When We Think About Football, London 2017.
- H. de Cruz, Wonderstruck. How Wonder and Awe Shape the Way We Think, Princeton 2024.
- M. Csíkszentmihályi, Flow. Stan przepływu, tłum. A. Haduła, Łódź 2024.
- T. Jackson, Postwzrost. Życie po kapitalizmie, tłum. J. Grygieńć, E. Bieńczyk, Toruń 2024.
- S. Kotler, The Art of the Impossible, New York 2021.
- A. Sikora, Jak wyjść z siebie, Kraków 2026 (w przygotowaniu).
- B. Soderman, Against flow. Video Games and The Flowing Subject, Cambridge-Massachussetts 2021.
Realizacja: Tomasz Kruk