Znak na głos

„Przed premierą” to podcast o kulturze, która dopiero powstaje – i rozmowy o tytułach, o których będzie głośno. Amelia Sarnowska zagląda za kulisy wystaw i teatrów, przysiada się do biurek pisarzy i tłumaczy, pytając, jak i nad czym pracują. Bo wierzymy w proces.
Poznaliśmy tegorocznych laureatów Pulitzera. Literackie wyróżnienie otrzymał w tym roku autor powieści grozy. Z badań Nielsena wynika, że horror literacki to dziśnajdynamiczniej rozwijający i sprzedający się gatunek w krajach anglosaskich. 
O czym opowiada „Angel Down” i czy horror to słowo niegodne Pulitzera? O jednym z jak dotąd największych zaskoczeń literackich roku rozmawiam z Robertem Ziębińskim.

Jednym z gości tegorocznych Igrzysk Wolności będzie Salman Rushdie, pisarz od lat stający w obronie słowa, sam objęty fatwą po publikacji „Szatańskich wersetów”. Ktojeszcze zawita do Łodzi w ramach 13. edycji Igrzysk? O programie, temacie przewodnim i roli kultury w kształtowaniu demokracji opowiada Leszek Jażdżewski.
 
W trzeciej rozmowie wraz z Kafką Jaworską zapraszamy doTorunia, gdzie z końcem czerwca rozpoczął się Bella Tofifest, czyli święto kina słynące z promowania debiutów reżyserskich (choć nie tylko). Poza pokazami widzowie będą mięli okazję spotkać się z twórcami: w Toruniu odbędzie się też polska premiera „Minotaura”, tegorocznego laureata Grand Prix z Cannes.
 Realizacja: Tomasz Kruk

Czy powinniśmy często myśleć o przyszłości, czy żyć raczej „tu” i „teraz”? Dlaczego nasze przyszłe „ja” traktujemy jak kogoś obcego? Kim są longtermiści, wpływowi filozofowie przyszłości hołubieni w Dolinie Krzemowej?
Amerykański psycholog Hal Hershfield twierdzi, że gdy myślimy o sobie z przyszłości, nasz mózg traktuje to jak myślenie o kimś obcym. Dlatego zachęca, żeby zwizualizować sobie swoje „przyszłe ja”: postarzając zdjęcia za pomocą AI albo pisząc list do samego siebie z przyszłości. Dzięki trosce o swoją przyszłość mamy być bowiem bogatsi, zdrowsi, a nawet... bardziej moralni.
Tymczasem słynny filozof Derek Parfit przekonuje, że koncept przyszłego „ja” jest wątpliwy, bo wynika z założenia, że istnieje w nas jakaś trwała substancja. Może więc przyszłe „ja” to rzeczywiście ktoś obcy, o którego możemy dbać jedynie tak jak o wszystkich innych ludzi?
W najnowszym „Polowaniu na idee” przyglądamy się naszemu myśleniu o przyszłości – zarówno o przyszłości własnej, jak i longtermistycznych spekulacjach o przyszłości ludzkości. Zastanawiamy się, w jakie pułapki myślowe popadamy, dlaczego historia futurologii to historia klęsk i czy myślenie o przyszłości może stać się ćwiczeniem duchowym.
Zapraszamy do słuchania!

Bibliografia:
felieton Michała https://www.miesiecznik.znak.com.pl/jak-czesto-myslisz-o-przyszlosci/
Becker Adam, More Everything Forever: AI Overlords, Space Empires, and Silicon Valley's Crusade to Control the Fate of Humanity, New York 2025.

Bloom Paul, Being in Time, „New Yorker”, July 9, 2021, https://www.newyorker.com/culture/annals-of-inquiry/being-in-time [dostęp: 25.06.2026].

Dukaj Jacek (w rozmowie z Karolem Kleczką), Na pokładzie statku „Przyszłość”, „Znak”, styczeń 2023, https://www.miesiecznik.znak.com.pl/jacek-dukaj-longtermizm-na-pokladzie-statku-przyszlosc/ [dostęp: 25.06.2026].

FutureMe (projekt internetowy), https://www.futureme.org/ [dostęp: 25.06.2026].

Hershfield Hal, Your Future Self. How To Make Tomorrow Better Today, London 2023.

Komuda Łukasz, Fejfer Kamil, Ile trzeba zarabiać, żeby być szczęśliwym, Kraków 2024.

Kowalczyk Kacper, Longtermizm, czyli pojutrze ludzkości, „Znak”, styczeń 2023, https://www.miesiecznik.znak.com.pl/longtermizm-czyli-pojutrze-ludzkosci/ [dostęp: 25.06.2026].

Morus Iwan Rhys, Fuelling the future, „Aeon”, 27 marca 2018, https://aeon.co/essays/how-science-fiction-feeds-the-fuel-solutions-of-the-future [dostęp: 25.06.2026].

Parfit Derek, Tożsamość osobowa, tłum. R. Wieczorek [w:] Filozofia podmiotu. Fragmenty filozofii analitycznej, red. J. Górnicka-Kalinowska, Warszawa 2001.

Sudbery Adam, Future tension, „Aeon”, 13 grudnia 2016, https://aeon.co/essays/does-knowledge-of-the-past-and-present-determine-the-future [dostęp: 25.06.2026].

Sullivan Meghan, Time Biases. A Theory of Rational Planning and Personal Persistence, Oxford 2018

„Przed premierą” to podcast o kulturze, która dopiero powstaje – i rozmowy o tytułach, o których będzie głośno. Amelia Sarnowska zagląda za kulisy wystaw i teatrów, przysiada się do biurek pisarzy i tłumaczy, pytając, jak i nad czym pracują. Bo wierzymy w proces.
Na gruncie literatury: premiera nowej książki jednego z laureatów międzynarodowego Bookera. Georgi Gospodinow już za kilka tygodni będzie gościł w Polsce na Górach Literatury, a 1 lipca polscy czytelnicy dostaną do rąk tłumaczenie kolejnej jego książki: zbioru opowiadań „I wszystko stało się księżycem” (Wydawnictwo Literackie). O książce rozmawiamy z tłumaczką prozy Gospodinowa, Magdaleną Pytlak.
Z końcem maja rozpoczął się 66. Krakowski Festiwal Filmowy. To najstarszy w Polsce festiwal poświęcony dokumentowi, animacji i krótkiemu metrażowi. Wydarzenie potrwa do 7 czerwca. Jednym z głównych tematów tegorocznej edycji jest cyfrowy świat, a także sztuczna inteligencja. O tym, dlaczego warto udać się do Krakowa, opowiadają Barbara Orlicz-Szczypuła i Anita Piotrowska, dyrektorki wydarzenia.
Sztuka jako akt oporu. Z końcem czerwca w warszawskim Muzeum Sztuki Nowoczesnej otwarcie wystawy, która rzuca nowe światło na twórczość surrealistyczną na świecie i w Polsce. Zaprezentowane zostaną dzieła m.in. Pabla Picassa i Leonory Carrington. W szczegóły wystawy „Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm” wprowadza nas jedna z kuratorek, Magda Lipska.
W odcinku:
(01:30) Nowy Gospodinow, czyli „I wszystko stało się księżycem”
(19:24) Jubileusz KFF-u, czyli najstarszy festiwal filmowy w Polsce
(40:40) Surrealistyczna Warszawa. „Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm” już wkrótce w MSN

Realizacja: Tomasz Kruk

Dlaczego wydaje ci się, że zawsze masz rację? Czy zmiana zdania jest świadomym aktem woli, czy raczej czymś, na co nie mamy większego wpływu? Czemu fakty nie zmieniają naszych przekonań?
John Maynard Keynes twierdził, że „zmienia zdanie wtedy, gdy zmieniają się fakty” i choć brzmi to rozsądnie, to badania z psychologii poznawczej pokazują, że jesteśmy wyposażeni w cały arsenał mechanizmów obronnych, które chronią nasze poglądy przed nowymi informacjami. Bardziej jak w tym zdaniu, które chyba błędnie przypisuje się Heglowi: „jeżeli fakty nie zgadzają się z teorią, tym gorzej dla faktów”.
Z reguły wolimy trzymać się starego zdania – czy tego chcemy, czy nie. Gdy ktoś uderza w nasze głębsze przekonania – religijne, polityczne, światopoglądowe – bywa to bolesne: nie tyle chodzi o zmianę opinii w jednej sprawie, ile zagrożona jest cała nasza opowieść o własnym „ja”.
Mimo tego zależy nam na skutecznym przekonywaniu do własnej racji, przeciąganiu na swoją stronę. Michał Jędrzejek i Karol Kleczka w kolejnym odcinku „Polowania na idee” zastanawiają się, jak robić to uczciwie – z szacunkiem dla wiedzy i dla naszych rozmówców.

Spis treści:
(00:08:57) Trzy częste pułapki myślenia
(00:24:30) Czyje są twoje przekonania?
(00:44:33) Kiedy zmieniliśmy zdanie (ale tak naprawdę)
(00:56:45) Jak zmienić czyjeś zdanie?

W odcinku wspominamy poniższe lektury:
- felieton Karola z kwietniowego ZNAKU: https://www.miesiecznik.znak.com.pl/mam-zawsze-racje/
- J. Barnes, Changing My Mind, London 2025.
- J. Barnes, Poczucie kresu, tłum. J. Kabat, Warszawa 2012.
- K. Fejfer, Wiem, że wszystko wiem, Miesięcznik „Znak” nr 821, październik 2023.
- P. Fernbach, S. Sloman, The Knowledge Illusion. Why We Never Think Alone, New York 2017.
- M. Gogol, Martwe dusze, tłum. W. Broniewski, wiele wydań.
- J. Haidt, Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli polityka i religia, tłum. T. Bieroń, Poznań 2012.
- E. Kolbert, Why Facts Don’t Change Our Minds, „The New Yorker”, 27 lutego 2017.
- T.S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, tłum. M. Szczubiałka, J. Nowotniak i H. Ostromęcka, Warszawa 2012.
- J.-W. van Prooijen, K.M. Douglas, Conspiracy theories as part of history: The role of societal crisis situations, „European Journal of Social Psychology” vol. 10 (3), 2017.
- L. Wittgenstein, O pewności, tłum. M. Sady, W. Sady, Warszawa 1993.
Realizacja: Tomasz Kruk

Niebawem do rąk polskich czytelników trafi tłumaczenie powieści „Flesh”. To opowieść o tym, co to znaczy być męskim ciałem we współczesnym świecie. Proza surowa – bo taka właśnie ma być. David Szalay, autor znany już w Polsce, został za nią uhonorowany Nagrodą Bookera. Jak przyznaje Dobromiła Jankowska, polska tłumaczka jego książek, zdanie wieńczące tę opowieść było jednym z najsmutniejszych zdań w literaturze, jakie przyszło jej tłumaczyć. O czym opowiada „Ciało” i co warto wiedzieć o twórczości Szalaya?
W odcinku rozmawiamy też o pierwszej edycji Festiwalu Rzeki Literatury – nowym wydarzeniu na festiwalowej mapie Polski. Jak podkreśla Irek Grin, dyrektor festiwalu, Rzeki i Góry Literatury to dwa odrębne byty, które będą rządzić się swoimi prawami. Jak zapowiada, podczas tegorocznych edycji będzie można przedpremierowo wysłuchać fragmentu najnowszej powieści Olgi Tokarczuk (która ukaże się w październiku tego roku). Czym są współczesne terytoria i dlaczego warto na nowo pytać dziś o to, co znaczy tożsamość?
Na gruncie sztuki zapraszamy do warszawskiej Zachęty. Z końcem maja zostanie tu zaprezentowana wystawa Krzysztofa Gila „Nikt was tu nie chce”. Artysta, sam romskiego pochodzenia, nie ma ambicji, by objaśniać, jacy Romowie są bądź nie są. Jego prace nie są prośbą o akceptację – sztuka ta przede wszystkim obnaża uniwersalne mechanizmy wykluczenia. Jak zapowiada producentka wystaw w Zachęcie, Dominika Kaszewska, na wystawie nie wszystko będzie tym, czym może wydawać się na pierwszy rzut oka.

„Przed premierą” to podcast o kulturze, która dopiero powstaje – i rozmowy o tytułach, o których będzie głośno. Amelia Sarnowska zagląda za kulisy teatrów i wystaw, przysiada się do biurek pisarek i tłumaczy, pytając, jak i nad czym pracują. Bo wierzymy w proces.

W odcinku:
(02:00) „Flesh” Davida Szalaya. Dlaczego otrzymała Nagrodę Bookera?
(18:02) Irek Grin o Festiwalu Rzeki Literatury i tym jak mają się do Gór?
(37:17) Czym jest gettoizacja? Wystawa „Nikt was tu nie chce” w Zachęcie

Realizacja: Tomasz Kruk